1
00:00:00,768 --> 00:00:03,874
Nawet jeśli nie jesteś fanem fantastyki

2
00:00:03,974 --> 00:00:07,272
pewnie kojarzysz takie imiona, jak Gandalf

3
00:00:07,372 --> 00:00:10,639
Frodo, Batman, Lord Vader czy Terminator.

4
00:00:10,752 --> 00:00:13,137
Naukowcy też lubią czytać książki 

5
00:00:13,237 --> 00:00:16,431
i oglądać filmy, a swoich ulubionych bohaterów

6
00:00:16,531 --> 00:00:19,296
mogą unieśmiertelniać w bardzo pomysłowy

7
00:00:19,396 --> 00:00:22,017
sposób - nadając ich imiona odkrywanym

8
00:00:22,117 --> 00:00:24,573
przez siebie zwierzętom i roślinom.

9
00:00:24,832 --> 00:00:29,084
I tak makrostyflusy: Bilbo, Frodo i Gandalf

10
00:00:29,184 --> 00:00:31,566
to chrząszcze upamiętniające bohaterów

11
00:00:31,666 --> 00:00:32,768
trylogii Tolkiena.

12
00:00:33,024 --> 00:00:35,809
Otocinclus batmani jest rybą, która ma

13
00:00:35,909 --> 00:00:39,067
na płetwie wzór przypominający logo Batmana

14
00:00:39,168 --> 00:00:41,606
zaś Agathidium vaderi, to chrząszcz

15
00:00:41,706 --> 00:00:44,734
którego kształt głowy skojarzył się odkrywcy

16
00:00:44,834 --> 00:00:46,725
z hełmem czarnego charakteru

17
00:00:46,825 --> 00:00:48,126
z Gwiezdnych Wojen.

18
00:00:48,384 --> 00:00:50,827
Te zwierzęta to też bohaterowie filmów

19
00:00:50,927 --> 00:00:52,123
ale przyrodniczych.

20
00:00:52,224 --> 00:00:54,687
O zasadach nadawania nazw organizmom

21
00:00:54,787 --> 00:00:57,409
i porządkowania wszystkich istot żywych

22
00:00:57,509 --> 00:00:59,833
opowiem Ci w tej lekcji.

23
00:01:11,936 --> 00:01:15,101
Kiedy rodzi się dziecko, dostaje nazwisko

24
00:01:15,201 --> 00:01:16,955
zwykle po ojcu, i imię.

25
00:01:17,056 --> 00:01:18,848
Nazwisko wskazuje pochodzenie.

26
00:01:19,104 --> 00:01:21,920
Imię można odziedziczyć po przodku

27
00:01:22,176 --> 00:01:24,591
dostać takie, które jest akurat modne 

28
00:01:24,691 --> 00:01:26,731
lub po prostu podoba się rodzicom

29
00:01:26,831 --> 00:01:29,830
albo uważają, że najlepiej pasuje do noworodka.

30
00:01:30,112 --> 00:01:33,738
Zestaw 'imię plus nazwisko' identyfikuje osobę.

31
00:01:33,952 --> 00:01:36,600
Czy wiesz, że podobnie jest z nazewnictwem

32
00:01:36,700 --> 00:01:39,734
roślin, zwierząt i w ogóle wszystkiego, co żyje?

33
00:01:39,840 --> 00:01:43,314
Weźmy popularne, leśne drzewo - sosnę.

34
00:01:43,424 --> 00:01:45,831
Tak na nią mówimy, ale oficjalnie

35
00:01:45,931 --> 00:01:48,040
jej nazwa to sosna pospolita.

36
00:01:48,288 --> 00:01:50,627
Jak myślisz, co jest tu imieniem

37
00:01:50,727 --> 00:01:51,975
a co nazwiskiem?

38
00:01:53,152 --> 00:01:55,314
Trochę inaczej niż u nas, przyrodę

39
00:01:55,414 --> 00:01:56,991
nazywa się "po węgiersku"

40
00:01:57,760 --> 00:02:00,064
najpierw nazwisko, potem imię.

41
00:02:00,576 --> 00:02:03,136
Sosna jest zatem 'nazwiskiem' drzewa.

42
00:02:03,392 --> 00:02:06,554
Wskazuje jego pochodzenie, przynależność do

43
00:02:06,654 --> 00:02:09,816
określonej grupy organizmów, sosen właśnie.

44
00:02:10,048 --> 00:02:12,864
"Pospolita" to coś w rodzaju imienia.

45
00:02:13,120 --> 00:02:16,261
Pokazuje jakąś cechę tej sosny i pozwala ją

46
00:02:16,361 --> 00:02:19,600
odróżnić od innych, podobnych, bo na przykład

47
00:02:19,700 --> 00:02:22,791
w naszym kraju mamy oprócz sosny pospolitej

48
00:02:22,891 --> 00:02:25,661
także sosnę wejmutkę czy sosnę górską.

49
00:02:25,920 --> 00:02:28,723
O właśnie! Na przykładzie tej ostatniej

50
00:02:28,823 --> 00:02:31,649
możemy pokazać jeszcze jeden rodzaj nazw

51
00:02:31,749 --> 00:02:32,942
nazwy zwyczajowe.

52
00:02:33,088 --> 00:02:34,738
To w świecie przyrody coś 

53
00:02:34,838 --> 00:02:36,685
w rodzaju naszego przezwiska.

54
00:02:36,928 --> 00:02:39,697
Sosna górska jest bowiem powszechnie znana

55
00:02:39,797 --> 00:02:41,425
pod nazwą "kosodrzewina".

56
00:02:41,792 --> 00:02:43,831
Wróćmy jednak do naszej sosny.

57
00:02:44,352 --> 00:02:46,770
W Polsce nazywa się sosną pospolitą

58
00:02:46,870 --> 00:02:49,520
ale łatwo sobie wyobrazić, że w różnych

59
00:02:49,620 --> 00:02:51,918
miejscach na świecie, wszędzie tam

60
00:02:52,018 --> 00:02:54,880
gdzie rosną sosny, ludzie jako ją nazywali

61
00:02:54,980 --> 00:02:56,834
w swoich własnych językach.

62
00:02:57,152 --> 00:02:59,433
Znając tylko nazwę w jednym języku

63
00:02:59,533 --> 00:03:01,147
trudno byłoby się dogadać

64
00:03:01,247 --> 00:03:03,665
czy mamy na myśli takie samo drzewo.

65
00:03:03,808 --> 00:03:06,880
Dlatego naukowcy uzgodnili jeden język

66
00:03:07,136 --> 00:03:09,596
wspólny dla całego nazewnictwa Natury.

67
00:03:09,696 --> 00:03:11,874
Została nim łacina, bo w czasach

68
00:03:11,974 --> 00:03:14,241
gdy tworzono pierwsze klasyfikacje

69
00:03:14,341 --> 00:03:16,539
organizmów, czyli porządkowano je

70
00:03:16,639 --> 00:03:18,837
w określony sposób, był to język 

71
00:03:18,937 --> 00:03:21,483
powszechnie używany w świecie naukowym

72
00:03:21,583 --> 00:03:23,622
i każdy badacz musiał go znać.

73
00:03:24,032 --> 00:03:28,023
Po łacinie sosna pospolita to Pinus sylvestris.

74
00:03:28,384 --> 00:03:30,791
Zasady nazywania pozostają takie

75
00:03:30,891 --> 00:03:33,939
jak po polsku, więc 'Pinus' oznacza sosnę

76
00:03:34,039 --> 00:03:37,598
a 'sylvestris' jest jej określeniem - imieniem.

77
00:03:38,112 --> 00:03:40,280
Zauważ, że pierwszy człon nazwy

78
00:03:40,380 --> 00:03:42,570
to rzeczownik. Jest to tak zwana

79
00:03:42,670 --> 00:03:45,289
nazwa rodzajowa. Określa przynależność

80
00:03:45,389 --> 00:03:48,581
do rodzaju sosen. Ją zawsze piszemy po łacinie

81
00:03:48,681 --> 00:03:51,778
wielką literą. Tak, jak nasze nazwiska.

82
00:03:51,936 --> 00:03:54,124
Drugi człon nazwy najczęściej

83
00:03:54,224 --> 00:03:57,674
jest przymiotnikiem i jest to nazwa gatunkowa.

84
00:03:57,774 --> 00:04:01,455
Ją zapisujemy - nie tak, jak imiona - małą literą

85
00:04:01,555 --> 00:04:05,055
i to ta część nazwy określa konkretny gatunek.

86
00:04:08,320 --> 00:04:10,530
Gatunek to w zasadzie najniższy

87
00:04:10,630 --> 00:04:12,863
najbardziej szczegółowy szczebel

88
00:04:12,963 --> 00:04:14,808
w klasyfikacji organizmów.

89
00:04:14,976 --> 00:04:17,724
Na nasze potrzeby zapamiętaj, że jest to

90
00:04:17,824 --> 00:04:20,172
zbiór osobników podobnych do siebie

91
00:04:20,272 --> 00:04:22,810
zewnętrznie i w budowie anatomicznej.

92
00:04:22,911 --> 00:04:25,175
Mogących się swobodnie krzyżować

93
00:04:25,275 --> 00:04:28,046
czyli rozmnażać dając płodne potomstwo.

94
00:04:28,287 --> 00:04:30,696
Jeśli takie krzyżowanie jest niemożliwe

95
00:04:30,796 --> 00:04:32,638
albo chociaż bardzo utrudnione

96
00:04:32,895 --> 00:04:35,455
to mamy do czynienia z różnymi gatunkami

97
00:04:35,711 --> 00:04:37,165
nawet jeśli zewnętrznie 

98
00:04:37,265 --> 00:04:38,782
są trudne do odróżnienia.

99
00:04:39,295 --> 00:04:42,745
Tak jest na przykład z orangutanami tapanuli

100
00:04:42,845 --> 00:04:45,182
sumatrzańskimi i borneańskimi.

101
00:04:45,439 --> 00:04:48,357
To trzy różne gatunki, choć widząc je w dżungli

102
00:04:48,457 --> 00:04:50,696
ciężko byłoby znaleźć różnice.

103
00:04:51,071 --> 00:04:53,375
Z drugiej strony, popatrz na psy.

104
00:04:53,631 --> 00:04:57,207
Labrador i ratlerek bardzo się od siebie różnią

105
00:04:57,307 --> 00:05:00,370
wyglądem, ale można je ze sobą skrzyżować

106
00:05:00,470 --> 00:05:03,687
i uzyskać szczeniaki, dlatego wszystkie psy

107
00:05:03,787 --> 00:05:05,924
to jeden gatunek: pies domowy

108
00:05:06,024 --> 00:05:09,241
czyli Canis familiaris, choć w jego obrębie

109
00:05:09,341 --> 00:05:10,911
wyróżniamy wiele ras.

110
00:05:11,039 --> 00:05:14,397
Blisko spokrewnione gatunki łączą się w rodzaje.

111
00:05:15,647 --> 00:05:18,833
Pozostając przy psach, nasze domowe Burki

112
00:05:18,933 --> 00:05:21,675
czy Azorki, to jakby bracia gatunku 

113
00:05:21,775 --> 00:05:23,698
Canis lupus, czyli wilka.

114
00:05:23,839 --> 00:05:27,342
Konkretnie wilka szarego bo oprócz niego

115
00:05:27,442 --> 00:05:31,427
rodzaj Canis, czyli wilk, tworzą też wilk rudy

116
00:05:31,527 --> 00:05:34,358
algonkiński i egipski oraz szakal

117
00:05:34,458 --> 00:05:36,539
kojot i kaberu etiopski.

118
00:05:36,895 --> 00:05:39,629
Ludzką analogią mogłaby tu być rodzina

119
00:05:39,729 --> 00:05:42,170
z wujkiem, ciotkami i rodzeństwem.

120
00:05:42,271 --> 00:05:44,242
Jeśli dodać by do tego jeszcze

121
00:05:44,342 --> 00:05:47,072
dalszych kuzynów otrzymamy to, co w języku

122
00:05:47,172 --> 00:05:49,750
systematyki nazywa się rodziną właśnie.

123
00:05:49,951 --> 00:05:52,744
W rodzinie psowatych, oprócz wymienionych

124
00:05:52,844 --> 00:05:55,310
wyżej wilków znajdzie się też miejsce

125
00:05:55,410 --> 00:05:57,440
dla lisa, jenota, czy likaona.

126
00:05:57,631 --> 00:06:00,434
Wyżej mamy kolejne piętra klasyfikacji

127
00:06:00,625 --> 00:06:02,879
rzędy, gromady i typy.

128
00:06:03,263 --> 00:06:05,098
Najbardziej pojemną kategorią

129
00:06:05,198 --> 00:06:07,358
obejmującą bardzo wiele organizmów

130
00:06:07,615 --> 00:06:10,795
naprawdę luźno ze sobą spokrewnionych

131
00:06:10,895 --> 00:06:13,763
są królestwa. Wymieniłam już dwa: 

132
00:06:13,863 --> 00:06:17,081
rośliny i zwierzęta. Są jeszcze grzyby

133
00:06:17,181 --> 00:06:19,258
protisty i bakterie.

134
00:06:19,391 --> 00:06:21,246
Wszystkie organizmy na Ziemi

135
00:06:21,346 --> 00:06:24,154
możemy podzielić właśnie na pięć królestw.

136
00:06:24,255 --> 00:06:26,310
Podziały w obrębie każdego z nich

137
00:06:26,410 --> 00:06:27,508
trochę się różnią.

138
00:06:27,839 --> 00:06:30,200
Zwróć na to uwagę, żeby się nie mylić.

139
00:06:30,399 --> 00:06:33,069
Królestwo zwierząt dzielimy na typy

140
00:06:33,169 --> 00:06:36,333
te na gromady. W każdej gromadzie są rzędy

141
00:06:36,433 --> 00:06:38,897
w skład których wchodzą rodziny. 

142
00:06:38,997 --> 00:06:40,762
Rodziny skupiają rodzaje

143
00:06:40,862 --> 00:06:43,454
a rodzaje składają się z gatunków.

144
00:06:44,479 --> 00:06:47,152
U roślin królestwo dzielimy na gromady

145
00:06:47,252 --> 00:06:50,162
a te na klasy. Dalej podziały na szczęście

146
00:06:50,262 --> 00:06:51,645
biegną już tak samo.

147
00:06:51,903 --> 00:06:55,387
Mamy rząd, rodzinę, rodzaj i gatunek.

148
00:06:55,487 --> 00:06:58,453
Te nazwy oznaczają jednostki taksonomiczne

149
00:06:58,553 --> 00:07:01,326
inaczej taksony, czyli zbiory skupiające

150
00:07:01,426 --> 00:07:03,408
organizmy o pewnych wspólnych

151
00:07:03,508 --> 00:07:05,786
charakterystycznych cechach.

152
00:07:10,591 --> 00:07:12,757
Każdy sukces ma swojego ojca

153
00:07:12,857 --> 00:07:15,894
a w myśl przysłowia, nawet wielu ojców.

154
00:07:16,223 --> 00:07:19,152
W przypadku systemu klasyfikacji organizmów

155
00:07:19,252 --> 00:07:21,299
żywych, miano ojca niewątpliwie

156
00:07:21,399 --> 00:07:23,912
trzeba przyznać Karolowi Linneuszowi.

157
00:07:24,159 --> 00:07:26,891
Na podstawie wieloletnich badań i obserwacji

158
00:07:26,991 --> 00:07:29,534
stworzył on system porządkujący wszystkie

159
00:07:29,791 --> 00:07:31,276
znane mu organizmy.

160
00:07:31,386 --> 00:07:32,578
Można powiedzieć

161
00:07:32,678 --> 00:07:34,654
że był prekursorem systematyki.

162
00:07:35,167 --> 00:07:36,861
Opierał się jednak głównie

163
00:07:36,961 --> 00:07:39,612
na cechach zewnętrznych roślin i zwierząt

164
00:07:39,712 --> 00:07:42,681
oraz na środowisku i warunkach ich bytowania.

165
00:07:42,847 --> 00:07:44,964
Czy ten sposób jest trafny?

166
00:07:45,407 --> 00:07:47,259
Sprawdźmy to na przykładzie.

167
00:07:47,455 --> 00:07:50,913
Weźmy motyla, bielinka kapustnika, pszczołę

168
00:07:51,013 --> 00:07:54,389
miodną i ptaka, niech to będzie skowronek.

169
00:07:54,623 --> 00:07:57,152
Wszystkie mają skrzydła, wszystkie żyją

170
00:07:57,252 --> 00:07:59,648
na łąkach i tam poszukują pożywienia.

171
00:07:59,999 --> 00:08:02,559
Czy to zatem blisko spokrewnione gatunki?

172
00:08:02,815 --> 00:08:04,351
Przecież wiesz, że nie.

173
00:08:04,863 --> 00:08:07,679
Pszczołę i bielinka można by od biedy uznać

174
00:08:07,779 --> 00:08:10,012
za dalekich krewnych, ale skowronek

175
00:08:10,112 --> 00:08:11,861
to już zupełnie inna bajka.

176
00:08:12,287 --> 00:08:14,595
Stąd wniosek: do przyporządkowania

177
00:08:14,695 --> 00:08:17,230
danego organizmu do konkretnego zbioru

178
00:08:17,330 --> 00:08:19,291
potrzeba całego zestawu cech.

179
00:08:19,455 --> 00:08:21,547
Im więcej, tym lepiej.

180
00:08:21,759 --> 00:08:23,792
Te cechy nie ograniczają się tylko

181
00:08:23,892 --> 00:08:26,232
do budowy zewnętrznej, czy trybu życia.

182
00:08:26,367 --> 00:08:29,039
Nie byłoby współczesnej systematyki

183
00:08:29,139 --> 00:08:32,510
gdyby nie genetyka, biochemia, mikrobiologia

184
00:08:32,767 --> 00:08:36,721
botanika, zoologia i wiele innych dziedzin nauki.

185
00:08:36,863 --> 00:08:39,311
Dopiero od ich współpracy zależy 

186
00:08:39,411 --> 00:08:41,961
dobry efekt finalny, czyli właściwe

187
00:08:42,061 --> 00:08:44,055
zaklasyfikowanie organizmu.

188
00:08:44,287 --> 00:08:46,563
O tym, jak samodzielnie przyporządkować

189
00:08:46,663 --> 00:08:48,471
organizmy do właściwych taksonów

190
00:08:48,571 --> 00:08:51,420
dowiesz się z innej wideolekcji.

191
00:08:53,503 --> 00:08:55,047
Zadanie dla Ciebie.

192
00:08:55,295 --> 00:08:58,143
Przyporządkuj podane taksony do królestwa

193
00:08:58,243 --> 00:09:00,758
roślin i zwierząt. Pamiętaj, że część

194
00:09:00,858 --> 00:09:02,928
jest wspólna dla obu królestw.

195
00:09:06,303 --> 00:09:08,901
Masz tak samo, jak ja? Brawo!

196
00:09:14,751 --> 00:09:16,320
Systematyka zajmuje się

197
00:09:16,420 --> 00:09:18,784
porządkowaniem organizmów w oparciu

198
00:09:18,884 --> 00:09:20,735
o łączące je pokrewieństwo.

199
00:09:21,151 --> 00:09:23,919
Podział na królestwa, typy, gromady

200
00:09:24,019 --> 00:09:27,139
klasy, rzędy, rodziny, rodzaje i gatunki

201
00:09:27,239 --> 00:09:29,957
pozwala precyzyjnie przyporządkować

202
00:09:30,057 --> 00:09:31,795
każdy żywy organizm.

203
00:09:31,903 --> 00:09:35,266
Nazwa pozwalająca przypisać dany organizm

204
00:09:35,366 --> 00:09:38,096
do konkretnego gatunku, składa się

205
00:09:38,196 --> 00:09:41,476
z dwóch części: rodzajowej i gatunkowej.

206
00:09:43,423 --> 00:09:46,016
Mam nadzieję że ten film pomoże Ci

207
00:09:46,116 --> 00:09:49,281
uporządkować wiedzę o otaczającym świecie.

208
00:09:49,381 --> 00:09:51,380
Poczuj z nami pokrewieństwo

209
00:09:51,480 --> 00:09:54,581
i zasubskrybuj kanał pistacja.tv