1
00:00:00,256 --> 00:00:02,560
Na pewno znasz bajkę o kwiecie paproci.

2
00:00:03,072 --> 00:00:05,214
Według słowiańskich wierzeń

3
00:00:05,314 --> 00:00:08,705
w noc świętojańską warto szukać tego kwiatu

4
00:00:08,805 --> 00:00:11,384
bo kto go znajdzie, w zależności 

5
00:00:11,484 --> 00:00:13,956
od wersji legendy posiądzie bogactwo

6
00:00:14,056 --> 00:00:16,759
wielką wiedzę i mądrość, moc uzdrawiania

7
00:00:16,859 --> 00:00:19,421
umiejętność rozmawiania ze zwierzętami

8
00:00:19,521 --> 00:00:21,523
bądź przewidywania przyszłości

9
00:00:21,623 --> 00:00:24,816
odnajdzie szczęście, miłość, albo będzie umiał 

10
00:00:24,916 --> 00:00:27,063
otwierać wszystkie zamki.

11
00:00:27,392 --> 00:00:29,854
Jak to z bajkami bywa, w każdej tkwi 

12
00:00:29,954 --> 00:00:32,231
ziarno prawdy, więc chodź paprocie 

13
00:00:32,331 --> 00:00:35,355
to nie rośliny kwiatowe, gdyby się dokładniej 

14
00:00:35,455 --> 00:00:38,547
przyjrzeć, jest taka, która - można by uznać - 

15
00:00:38,647 --> 00:00:40,702
wytwarza coś na kształt kwiatu.

16
00:00:41,295 --> 00:00:44,055
To nasięźrzał - krewniak paproci.

17
00:00:44,185 --> 00:00:46,638
Nacieranie się nim miało zapewniać 

18
00:00:46,738 --> 00:00:49,784
dziewczętom piękną cerę, na którą miło źrzeć

19
00:00:49,884 --> 00:00:51,693
czyli patrzeć. Stąd nazwa.

20
00:00:51,968 --> 00:00:54,944
W tej lekcji opowiem ci, dlaczego próżno 

21
00:00:55,044 --> 00:00:57,134
szukać kwiatów na paprociach.

22
00:01:06,816 --> 00:01:09,418
Na pewno wiesz, jak wygląda paprotka.

23
00:01:09,632 --> 00:01:12,218
Jeśli nie znasz jej z lasu, czy z ogródka

24
00:01:12,318 --> 00:01:14,789
to pewnie z domowego albo szkolnego okna

25
00:01:14,889 --> 00:01:16,767
gdzie rośnie sobie w doniczce.

26
00:01:17,056 --> 00:01:18,080
Co ma paprotka?

27
00:01:18,336 --> 00:01:19,965
Liście. Dużo zielonych

28
00:01:20,065 --> 00:01:22,075
z reguły pierzastych liści.

29
00:01:22,176 --> 00:01:23,597
A co oprócz tego?

30
00:01:23,712 --> 00:01:24,811
Na pewno ma część

31
00:01:24,911 --> 00:01:27,295
dzięki której utrzymuje się w ziemi.

32
00:01:27,552 --> 00:01:29,856
Gdyby jednak wyciągnąć paprotkę z doniczki

33
00:01:30,112 --> 00:01:32,672
widać, że ta część wygląda inaczej

34
00:01:32,845 --> 00:01:35,644
niż u takich roślin, jak fasola czy jabłonka.

35
00:01:35,744 --> 00:01:39,014
Od stosunkowo grubego i rozścielającego się

36
00:01:39,114 --> 00:01:41,485
poziomo pod ziemią pędu odchodzą

37
00:01:41,585 --> 00:01:43,465
drobne, cienkie korzonki.

38
00:01:43,680 --> 00:01:46,501
Tak naprawdę tylko one są korzeniami paproci.

39
00:01:46,752 --> 00:01:49,407
Mocują roślinę w glebie i pobierają z niej

40
00:01:49,507 --> 00:01:51,131
wodę z solami mineralnymi.

41
00:01:51,360 --> 00:01:53,717
Nazywamy je przybyszowymi, bo są

42
00:01:53,817 --> 00:01:56,023
takimi przybyszami na łodydze.

43
00:01:56,224 --> 00:01:59,171
Tak, tak, ten gruby, poziomy korzeń paproci

44
00:01:59,271 --> 00:02:01,217
to tak naprawdę jej podziemna łodyga 

45
00:02:01,360 --> 00:02:02,943
czyli kłącze.

46
00:02:03,136 --> 00:02:05,081
Nie dość. że ma ono zdolność 

47
00:02:05,181 --> 00:02:07,833
do nieograniczonego wzrostu, to jeszcze 

48
00:02:07,933 --> 00:02:09,947
umożliwia paprociom zimowanie.

49
00:02:10,048 --> 00:02:12,488
To oznacza, że jeden osobnik może rosnąć

50
00:02:12,588 --> 00:02:14,655
przez wiele sezonów wegetacyjnych.

51
00:02:14,912 --> 00:02:17,829
Jego części nadziemne corocznie obumierają 

52
00:02:17,929 --> 00:02:20,520
zimą, ale wiosną z tego, co przetrwało 

53
00:02:20,620 --> 00:02:23,179
pod ziemią, wyrastają młode pędy.

54
00:02:23,360 --> 00:02:26,224
Czy potrafisz powiedzieć, jakie znaczenie ma to

55
00:02:26,324 --> 00:02:27,588
dla wielkosci paproci?

56
00:02:27,688 --> 00:02:29,560
przynajmniej w naszym klimacie?

57
00:02:32,580 --> 00:02:33,839
Masz rację.

58
00:02:34,112 --> 00:02:36,334
Skoro co roku roślina musi zaczynać 

59
00:02:36,434 --> 00:02:38,719
swój nadziemny wzrost niejako od zera

60
00:02:38,976 --> 00:02:40,718
nie zdąży przed kolejną zimą

61
00:02:40,818 --> 00:02:42,560
osiągnąć wielkich rozmiarów.

62
00:02:42,816 --> 00:02:45,443
Dlatego nie spotykamy w naszych lasach

63
00:02:45,543 --> 00:02:47,767
paproci wielkości sosny czy dębu 

64
00:02:47,867 --> 00:02:50,303
choć w cieplejszym klimacie paprocie

65
00:02:50,403 --> 00:02:52,627
i ich kuzyni - skrzypy i widłaki 

66
00:02:52,727 --> 00:02:55,001
dorastają do 20 metrów wysokości.

67
00:02:55,104 --> 00:02:58,458
OK. Znaleźliśmy już na paproci korzenie, łodygę

68
00:02:58,558 --> 00:03:02,007
i liście. Z liśćmi paprotników jest jeszcze taka 

69
00:03:02,107 --> 00:03:05,389
ciekawa historia, że dzielą się one funkcjami.

70
00:03:05,600 --> 00:03:08,672
Te duże i zielone odpowiadają za fotosyntezę

71
00:03:08,928 --> 00:03:12,087
czyli za produkowanie pokarmu z wody i słońca.

72
00:03:12,256 --> 00:03:13,952
Opowiadamy o tym szczegółowo 

73
00:03:14,052 --> 00:03:15,435
w innym naszym filmie.

74
00:03:15,584 --> 00:03:18,912
Za to te cienkie ,szarobure, niby zaschnięte

75
00:03:19,168 --> 00:03:21,544
są odpowiedzialne za rozmnażanie.

76
00:03:21,644 --> 00:03:24,233
Nie tylko u paproci, ale i u innych 

77
00:03:24,333 --> 00:03:25,676
roślin z tej grupy.

78
00:03:25,824 --> 00:03:27,779
Przedstawicieli paprotników 

79
00:03:27,879 --> 00:03:29,261
poznasz po orzeszku.

80
00:03:31,712 --> 00:03:34,065
Oprócz paproci, do paprotników 

81
00:03:34,165 --> 00:03:36,363
należą też skrzypy i widłaki.

82
00:03:36,576 --> 00:03:39,049
W przeciwieństwie do paproci mają one

83
00:03:39,149 --> 00:03:41,622
nie tylko łodygę podziemną, czyli...?

84
00:03:44,710 --> 00:03:46,933
Dobrze pamiętasz. Kłącze!

85
00:03:47,072 --> 00:03:48,438
Ale i naziemną.

86
00:03:48,608 --> 00:03:51,747
U widłaków rozgałęzioną - jakże by inaczej 

87
00:03:51,847 --> 00:03:54,936
- widlasto i pokrytą niewielkimi, zielonymi

88
00:03:55,036 --> 00:03:56,940
łuskowatymi listkami.

89
00:03:57,312 --> 00:03:59,104
Listki te są zimozielone.

90
00:03:59,360 --> 00:04:01,152
To znaczy, że zimą nie opadają.

91
00:04:01,408 --> 00:04:03,617
Niestety doprowadziło to widłaki 

92
00:04:03,717 --> 00:04:05,739
niemal do zguby, bo wycinano je

93
00:04:05,839 --> 00:04:07,295
i wyrywano bez umiaru.

94
00:04:07,552 --> 00:04:09,308
Dekorowano nimi domostwa 

95
00:04:09,408 --> 00:04:11,380
robiono zeń wieńce i ozdoby.

96
00:04:11,648 --> 00:04:13,810
Niestety, nie zdawano sobie sprawy 

97
00:04:13,910 --> 00:04:16,767
że te rośliny mają bardzo długi cykl rozwojowy

98
00:04:16,953 --> 00:04:18,680
nawet 25 lat!

99
00:04:18,815 --> 00:04:21,732
Na szczęście wszystkie widłaki objęto

100
00:04:21,832 --> 00:04:24,378
ochroną całkowitą i do 2014 roku 

101
00:04:24,478 --> 00:04:26,513
nie można ich było zrywać.

102
00:04:26,751 --> 00:04:29,458
Obecnie są pod ochroną częściową.

103
00:04:29,567 --> 00:04:32,937
U skrzypów łodygi są zwykle strzeliste i proste.

104
00:04:33,151 --> 00:04:35,455
To, co na nich widzisz jako pierzaste wyrostki

105
00:04:35,711 --> 00:04:38,065
to nie liście, lecz pędy boczne.

106
00:04:38,271 --> 00:04:40,058
Prawdziwych liści na skrzypie 

107
00:04:40,158 --> 00:04:41,700
ledwo się można dopatrzyć.

108
00:04:41,855 --> 00:04:44,827
Są maleńkie, łuskowate i w ogóle niezielone

109
00:04:44,927 --> 00:04:46,207
pochowane na pędach.

110
00:04:46,719 --> 00:04:48,948
Co łączy te trzy grupy roślin?

111
00:04:49,393 --> 00:04:51,303
Wszystkie mają takie organy

112
00:04:51,403 --> 00:04:53,530
jak korzenie, łodyga i liście.

113
00:04:53,631 --> 00:04:55,167
Są więc organowcami.

114
00:04:55,580 --> 00:04:58,109
Wykształciły też tkankę wzmacniającą 

115
00:04:58,209 --> 00:05:01,037
która umożliwia wzmocnienie i usztywnienie

116
00:05:01,137 --> 00:05:03,965
ciała, i tkankę przewodzącą, która pozwala

117
00:05:04,065 --> 00:05:06,544
na zaopatrywanie oddalonych od siebie

118
00:05:06,644 --> 00:05:07,709
 części rośliny.

119
00:05:08,223 --> 00:05:10,966
Korzenie u wszystkich paprotników są małe

120
00:05:11,066 --> 00:05:12,924
i nazywamy je przybyszowymi.

121
00:05:13,343 --> 00:05:15,763
Jest jeszcze jedna cecha która je łączy.

122
00:05:15,903 --> 00:05:17,477
Sposób rozmnażania.

123
00:05:17,695 --> 00:05:19,713
O nim po orzeszku.

124
00:05:22,047 --> 00:05:24,076
Wszystkie paprotniki zamieszkują 

125
00:05:24,176 --> 00:05:26,142
wilgotne tereny. Nie bez powodu.

126
00:05:26,399 --> 00:05:28,965
Woda jest im niezbędna do rozmnażania

127
00:05:29,065 --> 00:05:32,005
w którym, co ciekawe, występują na przemian

128
00:05:32,105 --> 00:05:34,259
pokolenia rozmnażające się płciowo

129
00:05:34,359 --> 00:05:35,447
 i bezpłciowo.

130
00:05:35,615 --> 00:05:38,925
Dorosła roślina z korzeniami, łodygą i liśćmi

131
00:05:39,025 --> 00:05:41,962
stanowi pokolenie bezpłciowe - sporofit.

132
00:05:42,271 --> 00:05:44,596
By się rozmnożyć wytwarza specjalne

133
00:05:44,696 --> 00:05:47,174
płodne pędy, albo miejsca na liściach 

134
00:05:47,274 --> 00:05:49,667
na specjalne twory zwane zarodniami.

135
00:05:49,951 --> 00:05:52,511
W nich powstają zarodniki, czyli spory

136
00:05:52,767 --> 00:05:55,214
które mogą być męskie albo żeńskie.

137
00:05:55,583 --> 00:05:58,575
Gdy po otwarciu zarodni spory wysypują się 

138
00:05:58,675 --> 00:06:01,547
na ziemię, kiełkują w tak zwane przedrośla

139
00:06:01,647 --> 00:06:02,800
czyli gametofity.

140
00:06:03,007 --> 00:06:05,447
Przedrośla są małe, zwykle nie większe

141
00:06:05,547 --> 00:06:08,068
niż kilka milimetrów i przyczepiają się 

142
00:06:08,168 --> 00:06:10,215
do podłoża drobnymi chwytnikami.

143
00:06:10,431 --> 00:06:13,072
Czasami na jednym przedroślu znajdują się

144
00:06:13,172 --> 00:06:15,550
i męskie, i żeńskie komórki rozrodcze

145
00:06:15,807 --> 00:06:18,732
czyli gamety, a czasami mogą występować

146
00:06:18,832 --> 00:06:21,452
osobne przedrośla żeńskie i męskie.

147
00:06:21,695 --> 00:06:24,646
Wystarczy kropla wody, by plemniki dostały się

148
00:06:24,746 --> 00:06:26,995
do komórek jajowych i doszło do ich 

149
00:06:27,095 --> 00:06:29,800
połączenia się w komórkę będącą początkiem 

150
00:06:29,900 --> 00:06:32,206
nowego osobnika - sporofitu.

151
00:06:32,447 --> 00:06:34,585
I cały cykl przemiany pokoleń

152
00:06:34,685 --> 00:06:36,521
 zaczyna się od początku.

153
00:06:39,359 --> 00:06:41,994
Widłak goździsty, skrzyp polny

154
00:06:42,094 --> 00:06:45,396
długosz królewski, pióropusznik strusi

155
00:06:45,496 --> 00:06:47,326
 nerecznica samcza...

156
00:06:47,551 --> 00:06:49,855
Czyż te nazwy nie brzmią odlotowo?

157
00:06:50,111 --> 00:06:52,729
Noszące je rośliny, to właśnie przykłady 

158
00:06:52,829 --> 00:06:55,527
paprociowych i to takich, które znajdziesz 

159
00:06:55,627 --> 00:06:57,154
w naszych polskich lasach

160
00:06:57,254 --> 00:06:59,887
na mokrych łąkach, bagnach, generalnie tam

161
00:06:59,987 --> 00:07:01,629
gdzie słońca nie za wiele.

162
00:07:02,143 --> 00:07:04,397
Są ważną częścią runa leśnego.

163
00:07:04,703 --> 00:07:07,007
Do tego akurat te gatunki są lecznicze.

164
00:07:07,519 --> 00:07:09,656
Pyłek zarodnikowy widłaka pomaga 

165
00:07:09,756 --> 00:07:11,578
w zakażeniach dróg moczowych 

166
00:07:11,678 --> 00:07:14,031
i schorzeniach wątroby, a zewnętrznie

167
00:07:14,131 --> 00:07:16,733
jako zasypka na rany, tamuje krwawienie.

168
00:07:16,991 --> 00:07:19,963
Łodygi skrzypu zawierają dużo krzemionki.

169
00:07:20,063 --> 00:07:23,207
To ten sam składnik, co w nadmorskim piasku.

170
00:07:23,391 --> 00:07:25,667
Dlatego od wieków wykorzystywano je 

171
00:07:25,767 --> 00:07:27,849
do polerowania drewna i sztućców.

172
00:07:27,999 --> 00:07:30,408
Krzemionka nadaje roślinom sztywność

173
00:07:30,508 --> 00:07:33,121
a naszym włosom i paznokciom odporność.

174
00:07:33,375 --> 00:07:36,481
Odwary i napary ze skrzypu przeciwdziałają

175
00:07:36,581 --> 00:07:39,712
łupieżowi, wspomagają gojenie ran, stłuczeń

176
00:07:39,812 --> 00:07:42,492
i owrzodzeń, a stosowane wewnętrznie 

177
00:07:42,592 --> 00:07:44,120
działają moczopędnie.

178
00:07:44,383 --> 00:07:47,199
Co do nerecznicy, to jej wysuszone kłącze

179
00:07:47,299 --> 00:07:50,384
jest surowcem do okładów na trudno gojące się 

180
00:07:50,484 --> 00:07:53,178
rany i bóle stawowe, a czasem pomaga też 

181
00:07:53,278 --> 00:07:55,427
pozbyć się pasożytów, zarówno nam

182
00:07:55,527 --> 00:07:57,181
jak i domowym zwierzętom.

183
00:07:57,951 --> 00:07:59,973
Paprotniki są też wykorzystywane

184
00:08:00,073 --> 00:08:02,498
jako pożywienie, zarówno dla nas, ludzi

185
00:08:02,598 --> 00:08:05,088
jak i na paszę dla zwierząt hodowlanych 

186
00:08:05,188 --> 00:08:07,289
oraz nawóz, szczególnie na polach 

187
00:08:07,389 --> 00:08:08,957
okresowo zalewanych wodą.

188
00:08:09,727 --> 00:08:11,677
A czy wiesz, że paprotniki można 

189
00:08:11,777 --> 00:08:14,334
wykorzystywać do poszukiwań cennych metali?

190
00:08:14,678 --> 00:08:16,920
Niektóre lubią bowiem rosnąć w ziemi 

191
00:08:17,020 --> 00:08:18,174
bogatej w takie rudy.

192
00:08:18,687 --> 00:08:21,681
Skrzypy potrafią gromadzić w swoich tkankach

193
00:08:21,781 --> 00:08:23,806
złoto - ponad 2 gramy na tonę

194
00:08:24,063 --> 00:08:26,367
zanokcica serpentynowa - nikiel

195
00:08:26,542 --> 00:08:30,283
pewna paproć z rodziny orliczkowatych - kobalt.

196
00:08:30,463 --> 00:08:32,902
Warto też pamiętać, że bez paprotników 

197
00:08:33,002 --> 00:08:35,122
nie byłoby rewolucji przemysłowej.

198
00:08:35,327 --> 00:08:37,768
Wykorzystywane do dziś złoża węgla 

199
00:08:37,868 --> 00:08:39,689
to nic innego, jak wielkie 

200
00:08:39,789 --> 00:08:42,159
prehistoryczne widłaki i paprocie.

201
00:08:42,495 --> 00:08:44,136
Czas na zadanie dla Ciebie.

202
00:08:44,287 --> 00:08:46,847
Na planszach widzisz trzy gatunki paprotników.

203
00:08:47,183 --> 00:08:49,371
Spróbuj rozpoznać wśród nich 

204
00:08:49,471 --> 00:08:51,198
paproć, widłaka i skrzyp.

205
00:08:55,039 --> 00:08:57,412
Masz tak samo, jak ja? Brawo!

206
00:09:01,695 --> 00:09:04,256
Do paprotników zaliczamy paprocie

207
00:09:04,356 --> 00:09:05,809
 widłaki i skrzypy.

208
00:09:05,909 --> 00:09:08,285
Paprotniki są organowcami, to znaczy

209
00:09:08,385 --> 00:09:11,166
że ich ciało ma korzenie, łodygi i liście.

210
00:09:11,423 --> 00:09:14,066
Rozmnażają się płciowo i bezpłciowo

211
00:09:14,166 --> 00:09:16,876
przez zarodniki, czyli spory.

212
00:09:19,103 --> 00:09:21,899
To już wszystko. Obejrzyj pozostałe filmy 

213
00:09:21,999 --> 00:09:24,280
z tej playlisty, a po więcej materiałów 

214
00:09:24,380 --> 00:09:28,673
zajrzyj na naszą stronę: pistacja.tv