1
00:00:00,256 --> 00:00:02,816
Gorączka, drgawki, halucynacje

2
00:00:03,072 --> 00:00:05,806
a do tego ból, jakby ktoś przypalał ciało 

3
00:00:05,906 --> 00:00:08,059
żywym ogniem. Tak w średniowieczu 

4
00:00:08,159 --> 00:00:10,495
mogło skończyć się zjedzenie chleba.

5
00:00:10,877 --> 00:00:12,948
Na szczęście nie każdego.

6
00:00:13,312 --> 00:00:15,378
Tylko takiego, który wypieczono

7
00:00:15,478 --> 00:00:17,494
z ziaren zaatakowanych grzybem 

8
00:00:17,594 --> 00:00:19,455
o nazwie buławinka czerwona.

9
00:00:19,968 --> 00:00:21,542
Ten pasożytniczy grzyb 

10
00:00:21,642 --> 00:00:24,063
atakuje między innymi zboża i trawy.

11
00:00:24,576 --> 00:00:27,025
Tworzy w ich kłosach przetrwalniki 

12
00:00:27,125 --> 00:00:29,309
zwane sporyszem, które wywołują 

13
00:00:29,409 --> 00:00:30,737
takie właśnie objawy

14
00:00:30,837 --> 00:00:32,736
określane w dawnych czasach 

15
00:00:32,836 --> 00:00:35,070
mianem ognia Świętego Antoniego.

16
00:00:35,584 --> 00:00:38,050
Dziś zanieczyszczenie mąki przeznaczonej

17
00:00:38,150 --> 00:00:40,377
do wypieku chleba domieszką sporyszu 

18
00:00:40,477 --> 00:00:43,006
praktycznie się nie zdarza. Na szczęście.

19
00:00:43,520 --> 00:00:45,839
W tej lekcji dowiesz się o innych

20
00:00:45,939 --> 00:00:48,904
także pożytecznych właściwościach grzybów.

21
00:00:49,152 --> 00:00:51,009
Zapraszam na seans.

22
00:01:01,184 --> 00:01:02,459
Co ci przychodzi na myśl

23
00:01:02,559 --> 00:01:04,397
gdy słyszysz słowo 'grzyb'?

24
00:01:04,768 --> 00:01:06,560
Dorodny borowik pod dębem?

25
00:01:07,072 --> 00:01:09,975
A może pleśń na zapomnianej kanapce?

26
00:01:10,400 --> 00:01:12,828
W każdym przypadku masz rację.

27
00:01:12,960 --> 00:01:14,378
Ciekawe, prawda?

28
00:01:14,752 --> 00:01:15,964
To dlatego, że grzyby 

29
00:01:16,064 --> 00:01:18,634
to niezwykle różnorodne towarzystwo.

30
00:01:19,104 --> 00:01:20,896
Spotkać je można wszędzie tam

31
00:01:21,152 --> 00:01:23,456
gdzie jest coś do skonsumowania.

32
00:01:23,968 --> 00:01:26,528
Żywa lub martwa materia organiczna.

33
00:01:27,097 --> 00:01:30,240
Tak, choć grzyby, niczym rośliny, rosną 

34
00:01:30,340 --> 00:01:32,954
w jednym miejscu, to nie potrafią 

35
00:01:33,054 --> 00:01:34,760
prowadzić fotosyntezy.

36
00:01:34,976 --> 00:01:38,304
Fachowo mówiąc są cudzożywne, jak zwierzęta.

37
00:01:39,361 --> 00:01:40,812
Co jedzą?

38
00:01:40,912 --> 00:01:42,035
To zależy.

39
00:01:42,400 --> 00:01:45,342
Są takie, co żerują na rozkładających się 

40
00:01:45,442 --> 00:01:47,693
kanapkach,  zbutwiałych liściach 

41
00:01:47,793 --> 00:01:49,310
i padłych zwierzętach.

42
00:01:49,824 --> 00:01:52,022
Ta grupa grzybów to reducenci

43
00:01:52,122 --> 00:01:55,200
czyli organizmy, które rozkładają złożone

44
00:01:55,300 --> 00:01:58,533
związki organiczne do prostych, przy okazji

45
00:01:58,633 --> 00:02:00,831
zdobywając dla siebie pokarm.

46
00:02:01,600 --> 00:02:04,160
O reducentach możesz się więcej dowiedzieć

47
00:02:04,416 --> 00:02:06,464
z naszych filmów o ekologii.

48
00:02:07,488 --> 00:02:11,128
Są i grzyby-pasożyty, które dobierają się 

49
00:02:11,228 --> 00:02:14,730
do żywych tkanek, atakując je i niszcząc.

50
00:02:14,830 --> 00:02:17,453
Na przykład u roślin mączniaki 

51
00:02:17,553 --> 00:02:20,665
a u zwierząt te powodujące grzybice.

52
00:02:20,800 --> 00:02:23,360
Grzyby na ścianach należą do reducentów

53
00:02:23,616 --> 00:02:26,432
bo niszczą cegły, farby czy tapety

54
00:02:26,688 --> 00:02:28,736
ale mają też tę przykrą cechę

55
00:02:28,992 --> 00:02:31,968
że wytwarzają toksyny, które z powietrzem 

56
00:02:32,068 --> 00:02:34,994
albo pożywieniem dostają się do organizmu 

57
00:02:35,094 --> 00:02:36,125
i zatruwają go.

58
00:02:36,416 --> 00:02:38,319
Z takim grzybem trzeba walczyć 

59
00:02:38,419 --> 00:02:40,511
by nie rozplenił się w mieszkaniu.

60
00:02:41,536 --> 00:02:43,584
Ale nie wszystkie grzyby to paskudy.

61
00:02:44,096 --> 00:02:46,144
Znajdziesz wśród nich i takie

62
00:02:46,400 --> 00:02:47,680
które pomagają innym.

63
00:02:48,192 --> 00:02:50,446
Na przykład borowiki pod dębem 

64
00:02:50,546 --> 00:02:52,800
czy maślaki nieopodal modrzewia

65
00:02:53,056 --> 00:02:55,151
wymieniają między sobą a drzewem 

66
00:02:55,251 --> 00:02:57,151
substancje niezbędne do życia.

67
00:02:57,664 --> 00:02:59,978
Drzewo daje grzybom wyprodukowane 

68
00:03:00,078 --> 00:03:02,759
w trakcie fotosyntezy związki organiczne

69
00:03:02,859 --> 00:03:05,749
a grzyb poprawia zaopatrzenie drzewa w wodę

70
00:03:05,849 --> 00:03:07,974
i inne składniki pobrane z gleby

71
00:03:08,074 --> 00:03:09,693
oplatając jego korzenie.

72
00:03:10,464 --> 00:03:12,900
Taka ścisła i obopólnie korzystna 

73
00:03:13,000 --> 00:03:14,559
zależność to symbioza.

74
00:03:15,328 --> 00:03:18,159
Trochę inaczej taka współpraca wygląda 

75
00:03:18,259 --> 00:03:21,040
u porostów, czyli organizmów łączących 

76
00:03:21,140 --> 00:03:23,943
w sobie komórki grzyba i glonu, ale im 

77
00:03:24,043 --> 00:03:26,859
poświęcimy zupełnie osobny film.

78
00:03:29,152 --> 00:03:31,200
Okej. Wiemy już, co grzyby jedzą.

79
00:03:31,456 --> 00:03:33,398
Ale jak to robią?

80
00:03:34,016 --> 00:03:36,880
Zdecydowana większość to wielokomórkowe

81
00:03:36,980 --> 00:03:39,869
organizmy, których ciało zbudowane jest 

82
00:03:39,969 --> 00:03:43,157
ze strzępek. To cienkie, nitkowate struktury

83
00:03:43,257 --> 00:03:46,314
tworzące ciało grzyba, czyli grzybnię.

84
00:03:46,560 --> 00:03:49,746
I to właśnie ta grzybnia wydziela do środowiska

85
00:03:49,846 --> 00:03:52,155
enzymy - związki, które rozkładają 

86
00:03:52,255 --> 00:03:54,289
materię organiczną na składniki

87
00:03:54,389 --> 00:03:56,542
które grzyby potrafią przyswoić.

88
00:03:57,312 --> 00:03:59,839
Rozgałęzione pod ziemią strzępki tworzą 

89
00:03:59,939 --> 00:04:02,223
gęstą sieć, w niektórych przypadkach 

90
00:04:02,323 --> 00:04:04,800
obejmującą swoim zasięgiem powierzchnię 

91
00:04:04,900 --> 00:04:06,783
kilku kilometrów kwadratowych.

92
00:04:07,073 --> 00:04:09,856
To, co my zwykle określamy mianem grzyba

93
00:04:10,112 --> 00:04:12,416
to tylko znikomy fragmencik grzybni.

94
00:04:12,928 --> 00:04:15,141
Strzępki zebrane w owocniki 

95
00:04:15,241 --> 00:04:17,535
posiadające kapelusz i trzon.

96
00:04:18,303 --> 00:04:20,863
Zresztą nie każdy grzyb takowe wytwarza.

97
00:04:21,375 --> 00:04:23,995
Najprostsze, jednokomórkowe drożdże

98
00:04:24,095 --> 00:04:27,122
na przykład te piekarnicze czy winiarskie

99
00:04:27,222 --> 00:04:29,486
to po prostu pojedyncze komórki

100
00:04:29,586 --> 00:04:32,282
które namnażają się tworząc kożuchy.

101
00:04:32,895 --> 00:04:36,190
Z kolei grzyby pleśniowe są organizmami

102
00:04:36,290 --> 00:04:39,878
wielokomórkowymi, ale nie tworzą owocników.

103
00:04:39,978 --> 00:04:43,480
Są mikroskopijne, a wyglądem przypominają 

104
00:04:43,580 --> 00:04:46,396
kropidło, pędzelek lub dmuchawiec.

105
00:04:46,496 --> 00:04:49,945
To pędzlaki, kropidlaki i pleśniaki.

106
00:04:50,435 --> 00:04:53,021
Prawdziwe, duże owocniki są domeną 

107
00:04:53,121 --> 00:04:54,603
grzybów kapeluszowych

108
00:04:54,703 --> 00:04:57,214
jak borowiki, pieczarki czy rydze.

109
00:04:57,727 --> 00:05:01,311
Mogą mieć różne wielkości, kolory, wzorki

110
00:05:01,567 --> 00:05:04,895
mniej lub więcej śluzu i taki albo inny zapach.

111
00:05:05,407 --> 00:05:07,967
To oczywiście ułatwia ich charakterystykę

112
00:05:08,223 --> 00:05:09,610
a nam pozwala odróżnić

113
00:05:09,710 --> 00:05:11,732
 jadalne od niejadalnych.

114
00:05:12,319 --> 00:05:14,270
Jednak to nie my jesteśmy dla grzyba 

115
00:05:14,370 --> 00:05:16,477
głównym celem tworzenia owocników.

116
00:05:16,927 --> 00:05:19,714
Mają one przyciągać innych potencjalnych

117
00:05:19,814 --> 00:05:22,814
zjadaczy, albo odstraszać przed zjedzeniem.

118
00:05:23,327 --> 00:05:26,143
A jak sądzisz, dlaczego warto być zjedzonym?

119
00:05:29,215 --> 00:05:32,240
Jeśli twoim zdaniem to ułatwia rozmnażanie 

120
00:05:32,340 --> 00:05:34,367
to bardzo dobrze myślisz.

121
00:05:34,591 --> 00:05:36,895
O rozmnażaniu powiem po orzeszku.

122
00:05:39,711 --> 00:05:42,271
Grzyby rozmnażają się przez zarodniki.

123
00:05:42,527 --> 00:05:44,491
Zarodniki często zgromadzone są 

124
00:05:44,591 --> 00:05:46,366
na spodniej stronie kapelusza.

125
00:05:46,879 --> 00:05:49,426
Gdy dojrzeją, są albo wystrzeliwane 

126
00:05:49,526 --> 00:05:52,601
i roznoszone przez wiatr, albo przenoszą je 

127
00:05:52,701 --> 00:05:55,487
zjadacze, którzy po strawieniu owocnika 

128
00:05:55,587 --> 00:05:57,629
wydalają zarodniki... z kupą.

129
00:05:57,947 --> 00:06:00,021
Dzięki takim sposobom grzyby

130
00:06:00,121 --> 00:06:02,980
choć nie potrafią się aktywnie poruszać

131
00:06:03,080 --> 00:06:05,332
mogą docierać w odległe miejsca

132
00:06:05,432 --> 00:06:07,759
by tam kiełkować w nowe osobniki

133
00:06:07,859 --> 00:06:10,616
o ile znajdą ku temu dogodne warunki.

134
00:06:10,830 --> 00:06:12,493
A wiele im nie trzeba.

135
00:06:12,735 --> 00:06:15,583
Wystarczy trochę wilgoci i jakieś resztki 

136
00:06:15,683 --> 00:06:18,412
do spożycia, bo pod względem temperatury 

137
00:06:18,512 --> 00:06:20,808
te organizmy nie są zbyt wybredne.

138
00:06:20,927 --> 00:06:25,023
Większość znosi od 5 do 35 stopni Celsjusza.

139
00:06:26,303 --> 00:06:27,984
Zarodniki to nie jedyny sposób 

140
00:06:28,084 --> 00:06:29,374
na przedłużenie gatunku.

141
00:06:29,887 --> 00:06:32,769
Niektóre grzyby, jak pleśniak czy maślak

142
00:06:32,869 --> 00:06:34,748
mogą się rozmnażać poprzez 

143
00:06:34,848 --> 00:06:36,653
odrywanie kawałków grzybni

144
00:06:36,753 --> 00:06:38,828
to znaczy przez fragmentację.

145
00:06:39,103 --> 00:06:41,055
Z każdego kawałka może wyrosnąć 

146
00:06:41,155 --> 00:06:42,515
nowy osobnik.

147
00:06:42,687 --> 00:06:45,865
Inne, jak drożdże, rozmnażają się przez podział

148
00:06:45,965 --> 00:06:48,680
zwany w ich przypadku pączkowaniem.

149
00:06:48,831 --> 00:06:50,879
Chcesz zaobserwować taki rozród?

150
00:06:51,135 --> 00:06:52,415
Nic prostszego.

151
00:06:52,671 --> 00:06:55,173
Wystarczy rondelek, trochę ciepłej

152
00:06:55,273 --> 00:06:57,950
ale nie gorącej wody, łyżeczka cukru 

153
00:06:58,050 --> 00:07:00,202
i porcja drożdży spożywczych. 

154
00:07:00,302 --> 00:07:02,916
Powiedzmy, jedna czwarta kostki.

155
00:07:03,167 --> 00:07:06,589
Rozkrusz drożdże, wymieszaj je delikatnie 

156
00:07:06,689 --> 00:07:08,954
z wodą i cukrem, i obserwuj.

157
00:07:09,055 --> 00:07:11,448
Po kilku minutach objętość rozczynu

158
00:07:11,548 --> 00:07:13,662
zaczyna rosnąć niemal w oczach.

159
00:07:14,005 --> 00:07:16,479
To pączkowanie zwiększa objętość drożdży

160
00:07:16,735 --> 00:07:18,783
a przy okazji prowadzonej fermentacji

161
00:07:19,039 --> 00:07:22,958
intensywnie produkują one ditlenek węgla.

162
00:07:23,135 --> 00:07:24,852
W niesprzyjających warunkach 

163
00:07:24,952 --> 00:07:26,974
grzyby mogą się rozmnażać płciowo.

164
00:07:27,344 --> 00:07:29,709
Różnie u nich bywa z płciowością

165
00:07:29,970 --> 00:07:32,922
bo strzępki mogą mieć charakter męski

166
00:07:33,199 --> 00:07:36,620
żeński, lub oba naraz, ale zawsze po zlaniu się 

167
00:07:36,720 --> 00:07:38,789
ze sobą, wymieniają i mieszają 

168
00:07:38,889 --> 00:07:40,521
materiał genetyczny.

169
00:07:40,961 --> 00:07:43,226
Powstaje w ten sposób organizm 

170
00:07:43,326 --> 00:07:45,591
o zupełnie nowym zestawie cech.

171
00:07:47,199 --> 00:07:50,322
Czas przyjrzeć się, jak grzyby oddychają.

172
00:07:50,527 --> 00:07:52,856
Większość gatunków do oddychania

173
00:07:52,956 --> 00:07:55,979
potrzebuje tlenu i w ten sposób pozyskuje 

174
00:07:56,079 --> 00:07:58,730
ze zdobytego pokarmu energię do życia

175
00:07:58,830 --> 00:08:02,002
ale są i beztlenowce, jak grzybki rezydujące

176
00:08:02,102 --> 00:08:04,167
w żołądkach przeżuwaczy.

177
00:08:04,351 --> 00:08:06,075
Drożdże potrafią oddychać 

178
00:08:06,175 --> 00:08:08,896
zarówno tlenowo, jak i beztlenowo.

179
00:08:09,215 --> 00:08:11,661
Człowiek wykorzystał tę ich umiejętność

180
00:08:11,761 --> 00:08:13,567
w różnych gałęziach przemysłu

181
00:08:13,823 --> 00:08:16,446
ale do tego wrócimy po orzeszku.

182
00:08:18,431 --> 00:08:21,120
Grzyby rozkładając martwą materię

183
00:08:21,220 --> 00:08:24,574
oczyszczają środowisko i użyźniają glebę

184
00:08:24,831 --> 00:08:26,772
wytwarzając związki, które mogą być

185
00:08:26,872 --> 00:08:28,709
 wykorzystane przez rośliny.

186
00:08:28,927 --> 00:08:31,869
Drożdże różnych typów są wykorzystywane

187
00:08:31,969 --> 00:08:34,631
przez człowieka do wypieku pieczywa 

188
00:08:34,731 --> 00:08:36,062
wyrobu win i piwa.

189
00:08:36,863 --> 00:08:38,106
Bez grzybów pleśniowych 

190
00:08:38,206 --> 00:08:40,516
nie mielibyśmy smakowitych serów.

191
00:08:40,703 --> 00:08:42,475
Grzyby kapeluszowe to cenny 

192
00:08:42,575 --> 00:08:44,542
dodatek smakowy do wielu potraw

193
00:08:45,055 --> 00:08:48,127
a że są też bogate w witaminy, nic dziwnego

194
00:08:48,227 --> 00:08:51,082
że są bardzo popularne na wielu stołach.

195
00:08:51,455 --> 00:08:54,866
Grzyby to niezwykle istotny wytwórca leków.

196
00:08:55,039 --> 00:08:57,725
Chyba najbardziej znanym spośród tych

197
00:08:57,825 --> 00:09:00,461
'doktorów' jest pędzlak wytwarzający 

198
00:09:00,561 --> 00:09:03,247
penicylinę - bardzo znany antybiotyk.

199
00:09:03,487 --> 00:09:06,662
Ale grzyby produkują też związki niszczące

200
00:09:06,762 --> 00:09:09,273
nowotwory, poprawiające odporność 

201
00:09:09,373 --> 00:09:11,423
i leczące psychikę, a nawet 

202
00:09:11,523 --> 00:09:13,946
zabijające inne organizmy.

203
00:09:14,239 --> 00:09:16,945
O tym, dlaczego z grzybami trzeba uważać

204
00:09:17,045 --> 00:09:18,088
po orzeszku.

205
00:09:20,383 --> 00:09:23,112
Grzyby leśne są smaczne, ale zawierają 

206
00:09:23,212 --> 00:09:25,891
w sobie związk,i które nie są wskazane 

207
00:09:25,991 --> 00:09:29,027
dla dzieci i osób starszych, bo mogą u nich 

208
00:09:29,127 --> 00:09:31,001
wywołać sensacje żołądkowe.

209
00:09:31,135 --> 00:09:33,490
Niektóre, jak olszówki czy opieńki

210
00:09:33,590 --> 00:09:36,603
zjedzone w dużych ilościach bywają przyczyną

211
00:09:36,703 --> 00:09:37,997
zatruć pokarmowych.

212
00:09:38,559 --> 00:09:40,607
Za to muchomor sromotnikowy

213
00:09:40,863 --> 00:09:43,879
niepozorny, podobny do zielonej gąski grzyb

214
00:09:43,979 --> 00:09:47,016
po zjedzeniu nieodwracalnie uszkadza wątrobę

215
00:09:47,116 --> 00:09:49,654
prowadząc do śmierci nawet, gdy zjesz

216
00:09:49,754 --> 00:09:51,486
 tylko odrobinę.

217
00:09:51,615 --> 00:09:54,109
Podobny do pieczarki muchomor jadowity

218
00:09:54,209 --> 00:09:56,525
też zasadza się na wątrobę.

219
00:09:56,735 --> 00:09:59,551
Zasłonak rudy, wyglądający jak gąska

220
00:09:59,807 --> 00:10:02,265
może trwale uszkadzać nerki.

221
00:10:02,623 --> 00:10:04,365
Dlatego zbieraj tylko grzyby

222
00:10:04,465 --> 00:10:06,048
 które dobrze znasz.

223
00:10:06,207 --> 00:10:08,814
Jeśli nie masz pewności, że dany egzemplarz

224
00:10:08,914 --> 00:10:11,935
to gatunek jadalny, po prostu go nie ruszaj.

225
00:10:12,863 --> 00:10:15,694
Grzyby pleśniowe wytwarzają toksyny 

226
00:10:15,794 --> 00:10:18,656
które mogą uszkadzać tkanki i narządy

227
00:10:18,756 --> 00:10:21,587
a do tego kumulują się w organizmie.

228
00:10:21,823 --> 00:10:24,777
Jeśli na twoim dżemie czy ulubionym serku 

229
00:10:24,877 --> 00:10:26,686
pojawi się choć ślad pleśni

230
00:10:26,943 --> 00:10:28,960
wyrzuć całą zawartość.

231
00:10:29,247 --> 00:10:31,599
Zbieranie samej pleśń nic nie da

232
00:10:31,699 --> 00:10:34,226
bo wytworzone przez grzyba toksyny 

233
00:10:34,326 --> 00:10:37,879
mogą być o wiele głębiej, niż widoczne strzępki.

234
00:10:40,131 --> 00:10:41,680
Zapamiętaj!

235
00:10:41,791 --> 00:10:44,095
Zbieraj tylko grzyby dobrze Ci znane.

236
00:10:44,351 --> 00:10:46,690
Nie zbieraj owocników bardzo młodych

237
00:10:46,790 --> 00:10:48,398
 ani zbyt starych.

238
00:10:48,703 --> 00:10:50,564
Zebrane grzyby przechowuj 

239
00:10:50,664 --> 00:10:53,578
w przewiewnych opakowaniach i przerabiaj 

240
00:10:53,678 --> 00:10:55,686
w ciągu 24 godzin od zbioru.

241
00:10:55,871 --> 00:10:58,175
Nie niszcz grzybów, których nie znasz.

242
00:10:58,431 --> 00:11:00,058
Ani tych niejadalnych.

243
00:11:00,223 --> 00:11:02,733
To ważny element leśnego runa.

244
00:11:06,111 --> 00:11:08,905
Grzyby mają ciało nazywane grzybnią

245
00:11:09,005 --> 00:11:11,636
zbudowane z nitkowatych strzępek.

246
00:11:11,743 --> 00:11:15,088
Mogą być reducentami, pasożytami 

247
00:11:15,188 --> 00:11:16,887
albo symbiontami.

248
00:11:17,119 --> 00:11:21,269
Rozmnażają się bezpłciowo przez pączkowanie

249
00:11:21,369 --> 00:11:24,542
 fragmentację plechy i zarodniki.

250
00:11:24,799 --> 00:11:27,879
Mogą też rozmnażać się płciowo.

251
00:11:31,199 --> 00:11:33,459
Mam nadzieję, że ten film zawierał 

252
00:11:33,559 --> 00:11:35,373
same lekkostrawne wiadomości 

253
00:11:35,473 --> 00:11:38,460
a Twoja wiedza po nim rośnie jak na drożdżach.

254
00:11:38,623 --> 00:11:41,183
Pomóż nam rozmnożyć liczbę oglądających

255
00:11:41,439 --> 00:11:44,667
przez pączkowanie, dając znajomym link.

256
00:11:44,767 --> 00:11:48,393
Do zobaczenia na pistacja.tv