1
00:00:00,978 --> 00:00:02,790
Od niepamiętnych czasów

2
00:00:02,816 --> 00:00:05,120
ludzie chcieli znać swoją przyszłość.

3
00:00:05,376 --> 00:00:07,354
Wykorzystywali w tym celu

4
00:00:07,354 --> 00:00:09,728
między innymi wróżenie z kości.

5
00:00:10,240 --> 00:00:13,981
Astragale, bo tak nazywały się owe kości

6
00:00:13,981 --> 00:00:15,417
wycinano z tylnych nóg

7
00:00:15,417 --> 00:00:17,664
kóz, owiec albo świń.

8
00:00:18,176 --> 00:00:19,712
Były czworościenne

9
00:00:19,968 --> 00:00:21,454
a każdy z boków miał

10
00:00:21,454 --> 00:00:26,112
przypisaną sobie cyfrę 1, 3, 4 lub 6.

11
00:00:26,624 --> 00:00:28,130
Aby otrzymać wróżbę

12
00:00:28,130 --> 00:00:30,162
należało rzucić 5 kości

13
00:00:30,162 --> 00:00:33,132
i dodać do siebie odczytane z nich cyfry.

14
00:00:33,280 --> 00:00:34,835
Wynik odczytywało się

15
00:00:34,835 --> 00:00:37,377
ze specjalnej tablicy zawierającej

16
00:00:37,377 --> 00:00:40,144
wszystkie możliwe kombinacje wyników.

17
00:00:40,704 --> 00:00:44,106
Możesz powątpiewać we wróżebną moc kości

18
00:00:44,106 --> 00:00:47,068
ale naprawdę wiele z nich można wyczytać.

19
00:00:47,360 --> 00:00:48,874
Co dokładnie?

20
00:00:48,896 --> 00:00:50,862
Tego dowiesz się z filmu.

21
00:01:04,256 --> 00:01:05,894
Na szczęście ludzkie kości

22
00:01:05,894 --> 00:01:08,562
nie służą do przepowiadania przyszłości.

23
00:01:08,608 --> 00:01:11,508
Dużo lepiej radzą sobie z przeszłością.

24
00:01:11,936 --> 00:01:13,560
Antropolodzy na podstawie

25
00:01:13,560 --> 00:01:16,508
analiz kostnych szczątków naszych przodków

26
00:01:16,544 --> 00:01:18,203
potrafią wiele powiedzieć

27
00:01:18,203 --> 00:01:20,348
o przeszłości naszego gatunku.

28
00:01:20,504 --> 00:01:22,610
Kości mogą wiele powiedzieć

29
00:01:22,610 --> 00:01:25,248
a jeszcze więcej potrafią zrobić.

30
00:01:25,504 --> 00:01:27,952
Zaraz się o tym przekonasz.

31
00:01:28,320 --> 00:01:30,826
Gdy patrzysz na kości szkieletu

32
00:01:30,826 --> 00:01:32,810
od razu rzuca się w oczy

33
00:01:32,810 --> 00:01:35,134
że mają bardzo różne kształty.

34
00:01:35,488 --> 00:01:38,679
W myśl tej filozofii kości dzielimy

35
00:01:38,679 --> 00:01:42,144
na długie i ich przeciwieństwo — krótkie.

36
00:01:42,656 --> 00:01:44,960
Oprócz tego mamy płaskie

37
00:01:45,472 --> 00:01:47,008
i różnokształtne.

38
00:01:48,288 --> 00:01:49,224
Pamiętaj!

39
00:01:49,224 --> 00:01:53,226
Długa określa tylko kształt, nie wielkość.

40
00:01:53,664 --> 00:01:55,139
Kością długą jest więc

41
00:01:55,139 --> 00:01:56,710
według tego podziału

42
00:01:56,736 --> 00:01:59,084
zarówno metrowa kość udowa

43
00:01:59,084 --> 00:02:01,428
jak i centymetrowy paliczek.

44
00:02:01,856 --> 00:02:03,752
Chodzi o proporcje.

45
00:02:03,904 --> 00:02:05,107
W takich kościach

46
00:02:05,107 --> 00:02:07,481
długość ma o wiele większy wymiar

47
00:02:07,481 --> 00:02:09,710
niż szerokość czy grubość.

48
00:02:10,048 --> 00:02:12,864
Wydłużoną część nazywamy trzonem

49
00:02:13,120 --> 00:02:16,818
a górę i dół takiej kości nasadami.

50
00:02:16,818 --> 00:02:18,404
Odpowiednio górną

51
00:02:18,404 --> 00:02:19,558
i dolną.

52
00:02:19,776 --> 00:02:22,554
Trzon jest najtwardszą częścią

53
00:02:22,554 --> 00:02:24,066
kości długiej.

54
00:02:24,128 --> 00:02:25,403
Budująca go tkanka

55
00:02:25,403 --> 00:02:27,706
tworzy bardzo zbitą strukturę.

56
00:02:27,968 --> 00:02:30,013
Tymczasem nasady są zbudowane

57
00:02:30,013 --> 00:02:32,576
z bardziej porowatej istoty gąbczastej.

58
00:02:33,344 --> 00:02:34,759
Te dwa rodzaje tkanki

59
00:02:34,759 --> 00:02:37,184
znajdziemy też w innych typach kości.

60
00:02:37,696 --> 00:02:39,372
Inaczej wyglądają jednak

61
00:02:39,372 --> 00:02:41,258
zewnętrzne proporcje.

62
00:02:41,280 --> 00:02:42,811
W kościach krótkich

63
00:02:42,811 --> 00:02:45,632
jak kości śródstopia czy nadgarstka

64
00:02:45,888 --> 00:02:47,936
wszystkie wymiary są podobne

65
00:02:48,192 --> 00:02:49,899
a kość mniej lub bardziej

66
00:02:49,899 --> 00:02:52,044
przypomina sześcian.

67
00:02:52,044 --> 00:02:54,812
Kości płaskie są płaskie.

68
00:02:54,978 --> 00:02:57,452
Przykładem takiej kości jest mostek.

69
00:02:57,664 --> 00:02:59,287
Do tej grupy należą też

70
00:02:59,287 --> 00:03:03,380
kości mózgoczaszki, łopatki i żebra.

71
00:03:03,808 --> 00:03:07,017
Różnokształtne są na tyle fikuśne

72
00:03:07,017 --> 00:03:08,121
że nie mieszczą się

73
00:03:08,121 --> 00:03:10,186
we wcześniejszych kategoriach.

74
00:03:10,208 --> 00:03:13,247
Spójrz na dowolny kręg albo którąś

75
00:03:13,247 --> 00:03:15,633
z kości tworzących twarzoczaszkę

76
00:03:15,633 --> 00:03:17,956
a zrozumiesz dlaczego.

77
00:03:18,400 --> 00:03:20,020
Schrup orzeszka

78
00:03:20,020 --> 00:03:21,857
a za chwilę opowiem Ci

79
00:03:21,857 --> 00:03:24,236
po co nam tak różne kości.

80
00:03:27,872 --> 00:03:30,632
Na pewno nadają nam określony kształt.

81
00:03:30,688 --> 00:03:33,372
Głowa na górze, nogi na dole.

82
00:03:33,504 --> 00:03:35,780
Stanowią też miejsce przyczepu

83
00:03:35,780 --> 00:03:38,000
poruszających nas mięśni.

84
00:03:38,368 --> 00:03:42,686
Do tego czaszka chroni mózg, żebra, płuca

85
00:03:42,686 --> 00:03:45,494
serce wątrobę, żołądek trzustkę

86
00:03:45,494 --> 00:03:47,372
a częściowo i nerki.

87
00:03:47,840 --> 00:03:50,912
W miednicy niczym w gnieździe leży pęcherz

88
00:03:51,168 --> 00:03:53,728
a u kobiet także macica i jajniki.

89
00:03:53,984 --> 00:03:55,776
O tym, co mamy w środku

90
00:03:56,032 --> 00:03:58,336
dokładniej opowiemy w innych filmach.

91
00:04:01,920 --> 00:04:04,224
Kości mają w swoim wnętrzu szpik

92
00:04:04,736 --> 00:04:06,832
czyli tkankę, z której powstają

93
00:04:06,832 --> 00:04:09,000
wszystkie komórki krwi.

94
00:04:09,088 --> 00:04:11,330
Są też źródłem hormonów.

95
00:04:11,648 --> 00:04:12,735
Mają jednak także

96
00:04:12,735 --> 00:04:15,276
inne mniej oczywiste zadania.

97
00:04:15,488 --> 00:04:18,794
Przede wszystkim stanowią magazyn ważnych

98
00:04:18,794 --> 00:04:21,119
dla naszego funkcjonowania pierwiastków.

99
00:04:21,375 --> 00:04:23,397
Głównie wapnia i fosforu.

100
00:04:23,553 --> 00:04:25,983
Ba, nie tylko je gromadzą

101
00:04:26,239 --> 00:04:27,646
ale to dzięki nim

102
00:04:27,646 --> 00:04:30,529
mają niezwykłą twardość i wytrzymałość.

103
00:04:31,359 --> 00:04:32,861
Najlepiej to sprawdzić

104
00:04:32,861 --> 00:04:34,701
wykonując doświadczenie.

105
00:04:35,199 --> 00:04:37,247
Potrzebujemy kości kurczaka

106
00:04:37,503 --> 00:04:40,575
octu, słoika i... czasu.

107
00:04:40,831 --> 00:04:42,687
Jakieś dwa tygodnie.

108
00:04:43,135 --> 00:04:46,547
Raczej nie spauzujesz filmu na 14 dni

109
00:04:46,547 --> 00:04:47,634
więc pokażę Ci

110
00:04:47,634 --> 00:04:50,379
co się dzieje z zamoczoną w occie kością

111
00:04:50,379 --> 00:04:51,707
po tym czasie.

112
00:04:52,607 --> 00:04:54,655
Czy zmieniła ona stan skupienia?

113
00:04:55,321 --> 00:04:56,251
Nie.

114
00:04:56,381 --> 00:04:58,283
Wciąż jest ciałem stałym.

115
00:04:58,495 --> 00:05:01,055
Niewątpliwie jednak coś się zmieniło.

116
00:05:01,567 --> 00:05:04,181
Stała się giętka i elastyczna.

117
00:05:04,383 --> 00:05:06,472
Najwyraźniej zniknęło coś

118
00:05:06,472 --> 00:05:08,227
co nadawało jej twardość.

119
00:05:08,735 --> 00:05:11,551
Ocet jak zapewne wiesz, zawiera kwas.

120
00:05:11,807 --> 00:05:13,087
Octowy zresztą.

121
00:05:13,599 --> 00:05:15,322
Kwas wypłukuje substancje

122
00:05:15,322 --> 00:05:17,183
które nadają kości twardość

123
00:05:17,439 --> 00:05:19,999
czyli głównie związki wapnia i fosforu.

124
00:05:21,279 --> 00:05:22,412
Taka kość raczej

125
00:05:22,412 --> 00:05:24,607
nie utrzymałaby naszego ciężaru.

126
00:05:25,119 --> 00:05:26,353
Wygięłaby się

127
00:05:26,399 --> 00:05:27,740
co możemy obserwować

128
00:05:27,740 --> 00:05:29,215
na przykład w krzywicy.

129
00:05:29,983 --> 00:05:31,541
Ale nie tylko twardość

130
00:05:31,541 --> 00:05:33,811
świadczy o mocy szkieletu.

131
00:05:33,823 --> 00:05:35,992
Kości są też elastyczne

132
00:05:35,992 --> 00:05:37,407
nawet te zdrowe

133
00:05:37,663 --> 00:05:40,198
i do pewnego, choć niewielkiego stopnia

134
00:05:40,198 --> 00:05:42,783
mogą się odkształcać pod naciskiem.

135
00:05:43,295 --> 00:05:46,355
Tę sprężystość i odporność na urazy

136
00:05:46,355 --> 00:05:48,951
zapewnia nam inny ważny składnik

137
00:05:49,439 --> 00:05:51,231
tym razem organiczny

138
00:05:51,487 --> 00:05:52,751
osseina.

139
00:05:55,839 --> 00:05:57,887
To teraz zadanie dla Ciebie.

140
00:05:58,143 --> 00:06:00,703
Wymień trzy przykłady kości długich

141
00:06:00,959 --> 00:06:03,311
i tyle samo płaskich.

142
00:06:05,311 --> 00:06:06,672
Moje typy to:

143
00:06:06,672 --> 00:06:09,160
w długich — kość śródręcza

144
00:06:09,160 --> 00:06:12,613
kość strzałkowa i paliczek stopy.

145
00:06:12,991 --> 00:06:15,525
W płaskich — kość potyliczna

146
00:06:15,551 --> 00:06:17,723
żebro i łopatka.

147
00:06:17,965 --> 00:06:19,761
Masz inne przykłady?

148
00:06:19,903 --> 00:06:22,427
Podaj je w komentarzu pod filmem.

149
00:06:26,559 --> 00:06:29,375
Kości stanowią rusztowanie organizmu

150
00:06:29,631 --> 00:06:31,638
chronią narządy wewnętrzne

151
00:06:31,638 --> 00:06:34,735
oraz są miejscem przyczepu dla mięśni.

152
00:06:35,007 --> 00:06:36,799
Ze względu na kształt

153
00:06:36,799 --> 00:06:39,615
kości dzielimy na długie, krótkie

154
00:06:39,871 --> 00:06:42,175
płaskie i różnokształtne.

155
00:06:42,687 --> 00:06:46,010
Kości magazynują związki wapnia i fosforu

156
00:06:46,010 --> 00:06:48,789
oraz wytwarzają niektóre hormony.

157
00:06:48,831 --> 00:06:50,410
Sole wapnia i fosforu

158
00:06:50,410 --> 00:06:52,236
nadają kości twardość

159
00:06:52,236 --> 00:06:54,207
a osseina sprężystość.

160
00:06:54,719 --> 00:06:57,535
Znajdujący się we wnętrzu kości szpik

161
00:06:57,791 --> 00:06:59,583
wytwarza składniki krwi.

162
00:07:02,399 --> 00:07:04,191
Kości zostały rzucone

163
00:07:04,447 --> 00:07:05,772
a ja widzę w nich

164
00:07:05,772 --> 00:07:08,281
Twoją przyszłość z Pistacją.

165
00:07:08,521 --> 00:07:09,749
Tylko nie zapomnij

166
00:07:09,749 --> 00:07:11,949
zasubskrybować naszego kanału.