1
00:00:00,848 --> 00:00:03,684
Pewnie nieraz zdarzyło Ci się skaleczyć

2
00:00:03,840 --> 00:00:06,500
więc wiesz, jaki kolor ma ludzka krew.

3
00:00:06,952 --> 00:00:08,036
Czerwony.

4
00:00:08,448 --> 00:00:10,952
Ale nie każda krew jest czerwona.

5
00:00:11,420 --> 00:00:13,156
Wiele wodnych zwierząt

6
00:00:13,312 --> 00:00:16,484
jak skorupiaki, kalmary czy ośmiornice

7
00:00:16,640 --> 00:00:19,400
ma krew w kolorze morskim.

8
00:00:19,712 --> 00:00:22,984
Niektóre robaki i pijawki zieloną.

9
00:00:23,296 --> 00:00:26,368
U owadów, jak chrząszcze i motyle

10
00:00:26,624 --> 00:00:29,384
krew jest bezbarwna lub bladożółta.

11
00:00:29,696 --> 00:00:32,334
A u niektórych mieszkańców morskich głębin

12
00:00:32,434 --> 00:00:33,680
fioletowa.

13
00:00:34,048 --> 00:00:35,528
Skąd te różnice?

14
00:00:35,840 --> 00:00:38,556
Otóż kolor nadaje krwi pigment

15
00:00:38,912 --> 00:00:41,672
używany do transportu tlenu do komórek.

16
00:00:41,984 --> 00:00:44,388
U kalmarów i ośmiornic jest to

17
00:00:44,388 --> 00:00:46,692
zielono–niebieska hemocyjanina.

18
00:00:46,848 --> 00:00:49,592
U pijawek — chlorokruoryna.

19
00:00:49,720 --> 00:00:52,252
Owady zrezygnowały z pigmentu

20
00:00:52,352 --> 00:00:54,628
bo u nich układ oddechowy

21
00:00:54,784 --> 00:00:56,434
radzi sobie z dostarczaniem

22
00:00:56,434 --> 00:00:58,964
tlenu komórkom bez pośrednika.

23
00:00:59,292 --> 00:01:02,308
U ludzi krew barwi hemoglobina

24
00:01:02,464 --> 00:01:05,670
białko występujące w krwinkach czerwonych.

25
00:01:05,792 --> 00:01:09,220
O niej i innych sekretach ludzkiej krwi

26
00:01:09,376 --> 00:01:11,212
opowiem Ci w tej lekcji.

27
00:01:23,526 --> 00:01:26,675
O tym, że nasza ludzka krew jest płynna

28
00:01:26,675 --> 00:01:30,212
i czerwona wie każdy, kto się skaleczył.

29
00:01:30,684 --> 00:01:33,250
O tym, że krąży i dociera do każdej

30
00:01:33,250 --> 00:01:36,164
komórki ciała opowiadają nasze lekcje

31
00:01:36,164 --> 00:01:37,846
o układzie krążenia.

32
00:01:37,948 --> 00:01:40,964
Po coś tam płynie i z czymś wraca.

33
00:01:41,120 --> 00:01:45,060
O tym, że rany się goją i powstają strupy

34
00:01:45,372 --> 00:01:48,132
też na własnej nomen omen skórze

35
00:01:48,288 --> 00:01:50,024
można się przekonać.

36
00:01:50,236 --> 00:01:51,630
Ale po kolei.

37
00:01:52,028 --> 00:01:55,716
Krew składa się z części płynnej i stałej.

38
00:01:56,124 --> 00:01:58,372
Płynna część to osocze.

39
00:01:58,528 --> 00:02:01,014
Reszta przypada na tak zwane elementy

40
00:02:01,014 --> 00:02:04,104
morfotyczne, czyli rozmaite krwinki.

41
00:02:04,572 --> 00:02:08,612
Osocze to głównie woda, około 90%.

42
00:02:08,888 --> 00:02:11,333
Resztę stanowią rozpuszczony tlenek

43
00:02:11,333 --> 00:02:15,236
węgla(IV), jony, mocznik i różnego typu

44
00:02:15,236 --> 00:02:17,959
białka, jak czynniki krzepnięcia

45
00:02:17,959 --> 00:02:20,711
przeciwciała, hormony, enzymy

46
00:02:20,711 --> 00:02:22,636
a także witaminy.

47
00:02:26,698 --> 00:02:29,604
Teraz zajmiemy się stałą częścią krwi

48
00:02:29,760 --> 00:02:31,140
czyli krwinkami.

49
00:02:31,452 --> 00:02:34,212
Wszystkie produkujemy w szpiku kostnym.

50
00:02:34,368 --> 00:02:37,178
Ale każdy rodzaj ma inne zadania.

51
00:02:38,208 --> 00:02:40,200
Co nadaje krwi kolor?

52
00:02:40,512 --> 00:02:43,387
Erytrocyty, nazywane też krwinkami

53
00:02:43,557 --> 00:02:45,932
jakżeby inaczej, czerwonymi.

54
00:02:46,300 --> 00:02:48,904
Barwę zawdzięczają hemoglobinie.

55
00:02:49,216 --> 00:02:51,470
To białko związane z żelazem

56
00:02:51,470 --> 00:02:53,012
którego jedynym zadaniem

57
00:02:53,012 --> 00:02:55,012
jest transport tlenu.

58
00:02:55,160 --> 00:02:57,764
Ale żeby nie było tak po macoszemu

59
00:02:57,920 --> 00:03:00,849
zapamiętaj jeszcze, że hemoglobina

60
00:03:00,849 --> 00:03:02,884
wypełnia niemal całą krwinkę.

61
00:03:03,040 --> 00:03:04,402
Nie zostaje już miejsca

62
00:03:04,402 --> 00:03:06,056
na jądro komórkowe.

63
00:03:06,268 --> 00:03:08,956
Erytrocyty to więc takie komórki naszego

64
00:03:08,956 --> 00:03:11,788
ciała, które pozbawione są jądra.

65
00:03:12,256 --> 00:03:15,372
Dlatego żyją najwyżej 120 dni.

66
00:03:16,512 --> 00:03:19,012
Mają jeszcze jedną ciekawą cechę.

67
00:03:19,168 --> 00:03:22,090
Gdy ustawimy je profilem, wyglądają jak

68
00:03:22,090 --> 00:03:24,488
zapadnięte w środku biszkopciki.

69
00:03:24,700 --> 00:03:27,360
Taki kształt i elastyczność

70
00:03:27,516 --> 00:03:29,273
pozwala im przeciskać się

71
00:03:29,373 --> 00:03:31,812
nawet przez najdrobniejsze naczynia

72
00:03:31,968 --> 00:03:33,462
takie, których średnica

73
00:03:33,562 --> 00:03:36,264
jest porównywalna ze średnicą krwinki.

74
00:03:39,532 --> 00:03:42,308
Kolejny element krwi to trombocyty

75
00:03:42,464 --> 00:03:44,400
inaczej płytki krwi.

76
00:03:44,924 --> 00:03:47,424
Nie są to pełnoprawne komórki

77
00:03:47,524 --> 00:03:51,068
lecz raczej ich fragmenty pozbawione jądra

78
00:03:51,068 --> 00:03:52,748
tak jak erytrocyty.

79
00:03:53,216 --> 00:03:55,214
O ich istnieniu przekonujesz się

80
00:03:55,314 --> 00:03:57,668
za każdym razem, gdy się skaleczysz

81
00:03:57,980 --> 00:04:00,484
bo inicjują krzepnięcie krwi

82
00:04:00,640 --> 00:04:02,476
czyli powstawanie strupa.

83
00:04:02,844 --> 00:04:04,870
Fachowo mówiąc, uruchamiają one

84
00:04:04,970 --> 00:04:06,628
ciąg reakcji chemicznych

85
00:04:06,940 --> 00:04:08,988
w wyniku których fibrynogen

86
00:04:09,088 --> 00:04:11,236
czyli czynnik krzepnięcia

87
00:04:11,392 --> 00:04:13,640
zamienia się w cząsteczki fibryny.

88
00:04:14,208 --> 00:04:16,968
Te zaś zlepiają się, tworząc skrzep

89
00:04:17,024 --> 00:04:19,115
i tamując krwawienie.

90
00:04:19,583 --> 00:04:22,443
Żyją od ośmiu do dziesięciu dni.

91
00:04:22,911 --> 00:04:25,854
Są maleńkie, ale po raz kolejny biologia

92
00:04:25,854 --> 00:04:28,232
pokazuje, że rozmiar nie zawsze

93
00:04:28,232 --> 00:04:29,455
ma znaczenie.

94
00:04:33,171 --> 00:04:35,967
Została nam bezbarwna armia leukocytów

95
00:04:36,123 --> 00:04:38,627
nazywanych też krwinkami białymi.

96
00:04:38,939 --> 00:04:40,931
To największe z krwinek

97
00:04:41,087 --> 00:04:43,615
bo muszą pomieścić duże jądro.

98
00:04:43,647 --> 00:04:46,047
Ich głównym zadaniem jest ochrona

99
00:04:46,057 --> 00:04:48,099
organizmu przed intruzami.

100
00:04:48,255 --> 00:04:51,869
Wirusami, bakteriami, ale i własnymi

101
00:04:51,869 --> 00:04:54,343
zmienionymi chorobotwórczo komórkami.

102
00:04:54,775 --> 00:04:57,315
Niektóre posiadają zdolność ruchu

103
00:04:57,471 --> 00:05:00,131
i mogą opuszczać naczynia krwionośne

104
00:05:00,287 --> 00:05:02,900
by interweniować tam, gdzie w danej chwili

105
00:05:03,000 --> 00:05:04,839
są najbardziej potrzebne.

106
00:05:05,151 --> 00:05:08,375
Zwykle żyją kilka dni, ale specjalne

107
00:05:08,375 --> 00:05:11,249
oddziały, tak zwane komórki pamięci

108
00:05:11,319 --> 00:05:13,361
nawet do dwudziestu lat!

109
00:05:13,755 --> 00:05:16,557
Dzięki temu, że je mamy, zapamiętujemy

110
00:05:16,657 --> 00:05:18,823
jakie zarazki zaatakowały nas

111
00:05:18,823 --> 00:05:20,775
w przeszłości i umiemy je

112
00:05:20,775 --> 00:05:22,136
skutecznie niszczyć

113
00:05:22,146 --> 00:05:24,239
gdyby pojawiły się ponownie.

114
00:05:24,351 --> 00:05:26,428
O tym, jak to się odbywa

115
00:05:26,428 --> 00:05:28,262
dowiesz się dokładnie w lekcji

116
00:05:28,262 --> 00:05:30,283
o układzie odpornościowym.

117
00:05:34,215 --> 00:05:36,895
Jeśli kiedyś szykowano Cię do operacji

118
00:05:37,151 --> 00:05:38,465
na pewno wykonano Ci

119
00:05:38,465 --> 00:05:40,221
oznaczenie grupy krwi.

120
00:05:40,379 --> 00:05:42,783
Każdy z nas ma jedną z czterech:

121
00:05:43,063 --> 00:05:46,667
A, B, AB lub 0.

122
00:05:46,879 --> 00:05:48,615
Ale co to oznacza?

123
00:05:49,083 --> 00:05:50,975
Otóż krwinki czerwone

124
00:05:51,231 --> 00:05:54,047
Różnią się obecnością lub brakiem

125
00:05:54,303 --> 00:05:56,195
specjalnych związków cukrowych

126
00:05:56,351 --> 00:05:58,855
zwanych antygenami grupowymi.

127
00:05:59,167 --> 00:06:02,430
Jeśli masz grupę krwi A, to oznacza

128
00:06:02,430 --> 00:06:05,667
że na erytrocytach masz konkretny antygen

129
00:06:05,823 --> 00:06:07,860
który można oznaczyć na przykład

130
00:06:07,860 --> 00:06:08,995
jako kółeczko.

131
00:06:09,487 --> 00:06:12,519
Jeśli masz grupę B, to błonę Twoich

132
00:06:12,519 --> 00:06:14,379
erytrocytów pokrywają inne

133
00:06:14,379 --> 00:06:15,981
związki cukrowe.

134
00:06:16,063 --> 00:06:18,155
Powiedzmy, że to trójkąciki.

135
00:06:18,999 --> 00:06:22,251
Jeśli zaś masz grupę AB, to...?

136
00:06:24,983 --> 00:06:27,692
Jak się zapewne domyślasz, erytrocyty

137
00:06:27,692 --> 00:06:30,299
tej grupy mają na swojej powierzchni

138
00:06:30,399 --> 00:06:32,491
i trójkąciki i kółeczka.

139
00:06:32,959 --> 00:06:34,439
A grupa 0?

140
00:06:34,907 --> 00:06:37,813
U ludzi z tą grupą błona erytrocytów

141
00:06:37,813 --> 00:06:39,815
nie ma antygenów grupowych.

142
00:06:40,283 --> 00:06:42,375
Ale to nie koniec historii.

143
00:06:42,587 --> 00:06:45,068
Antygeny grupowe się „nie lubią”

144
00:06:45,438 --> 00:06:47,973
i to do tego stopnia, że jeśli ktoś

145
00:06:47,973 --> 00:06:51,020
ma grupę A, to w jego osoczu krążą

146
00:06:51,020 --> 00:06:53,301
przeciwciała skierowane przeciwko

147
00:06:53,301 --> 00:06:56,193
antygenom B i vice versa.

148
00:06:56,511 --> 00:06:58,659
U osobnika z grupą B

149
00:06:58,815 --> 00:07:00,812
przeciwciała zniszczą krwinki

150
00:07:00,812 --> 00:07:02,087
z antygenem A.

151
00:07:02,655 --> 00:07:04,959
Osoba z grupą krwi AB

152
00:07:05,115 --> 00:07:07,875
ma na krwinkach oba rodzaje antygenów

153
00:07:08,031 --> 00:07:10,270
więc nie może wytwarzać przeciwciał

154
00:07:10,370 --> 00:07:12,271
przeciwko żadnemu z nich.

155
00:07:12,639 --> 00:07:15,043
Każdą krew przyjmie jak swoją.

156
00:07:15,199 --> 00:07:17,859
Jest tak zwanym uniwersalnym biorcą.

157
00:07:18,527 --> 00:07:20,007
A grupa 0?

158
00:07:20,631 --> 00:07:23,751
Tu w osoczu są przeciwciała i dla A

159
00:07:23,751 --> 00:07:27,182
i dla B, dlatego krwinki każdej grupy

160
00:07:27,182 --> 00:07:29,768
poza tą 0, będą atakowane

161
00:07:29,768 --> 00:07:31,783
jak intruzi i niszczone.

162
00:07:32,351 --> 00:07:34,499
Informacja o grupie krwi

163
00:07:34,655 --> 00:07:36,803
ważna jest przy jej przetaczaniu

164
00:07:36,959 --> 00:07:39,106
na przykład podczas operacji

165
00:07:39,106 --> 00:07:40,487
czy po krwotokach.

166
00:07:40,855 --> 00:07:42,825
Najlepiej, gdy grupa dawcy

167
00:07:42,925 --> 00:07:44,995
jest zgodna z grupą biorcy

168
00:07:45,151 --> 00:07:47,312
ale możliwe są też odstępstwa

169
00:07:47,312 --> 00:07:48,729
jak na schemacie.

170
00:07:48,991 --> 00:07:50,861
W skrócie, krew grupy 0

171
00:07:51,141 --> 00:07:52,931
można przetoczyć każdemu.

172
00:07:53,087 --> 00:07:55,044
Osoby z tą grupą nazywane są

173
00:07:55,144 --> 00:07:56,871
uniwersalnymi dawcami.

174
00:07:57,183 --> 00:07:59,587
Z kolei osobom z grupą AB

175
00:07:59,743 --> 00:08:02,347
można przetoczyć krew każdej grupy.

176
00:08:02,815 --> 00:08:06,343
Jest jeszcze czynnik określany jako Rh.

177
00:08:06,655 --> 00:08:09,267
To inny związek, obecny lub nie

178
00:08:09,367 --> 00:08:11,207
na błonie erytrocytów.

179
00:08:11,775 --> 00:08:13,667
Jeśli ktoś ma ten czynnik

180
00:08:13,823 --> 00:08:16,271
mówimy, że jest Rh dodatni.

181
00:08:16,795 --> 00:08:20,423
A jeśli go nie ma, jest Rh ujemny.

182
00:08:20,735 --> 00:08:23,651
Rh bierze się pod uwagę przy transfuzji

183
00:08:23,807 --> 00:08:25,963
ale najwięcej kłopotu może sprawdzić

184
00:08:25,963 --> 00:08:26,823
w ciąży.

185
00:08:27,291 --> 00:08:29,539
Jeśli matka jest Rh minus

186
00:08:29,851 --> 00:08:32,867
a dziecko odziedziczy po ojcu Rh plus

187
00:08:33,179 --> 00:08:34,843
w trakcie pierwszego porodu

188
00:08:34,943 --> 00:08:36,217
gdy dochodzi do kontaktu

189
00:08:36,317 --> 00:08:38,243
krwi matki z krwią dziecka

190
00:08:38,399 --> 00:08:40,377
organizm matki wytworzy

191
00:08:40,377 --> 00:08:42,183
przeciwciała anty Rh.

192
00:08:42,997 --> 00:08:45,711
W kolejnej ciąży wytworzone wcześniej

193
00:08:45,711 --> 00:08:48,739
przeciwciała niszczą krwinki płodu.

194
00:08:49,191 --> 00:08:52,323
Mówimy wówczas o konflikcie serologicznym.

195
00:08:52,735 --> 00:08:55,395
Noworodek rodzi się z ciężką anemią

196
00:08:55,551 --> 00:08:59,079
żółtaczką, a może nawet obumrzeć w macicy.

197
00:08:59,547 --> 00:09:02,819
Aby tego uniknąć, kobietom z Rh ujemnym

198
00:09:02,975 --> 00:09:04,838
robi się w ciąży badania na poziom

199
00:09:04,838 --> 00:09:07,355
przeciwciał, a potem podaje się

200
00:09:07,355 --> 00:09:09,752
w dwudziestym ósmym tygodniu ciąży

201
00:09:09,752 --> 00:09:13,059
i tuż po porodzie przeciwciała anty Rh

202
00:09:13,059 --> 00:09:16,099
niszczące krwinki płodu w krwi matki

203
00:09:16,099 --> 00:09:18,066
i zapobiegające wytworzeniu

204
00:09:18,066 --> 00:09:20,171
przez nią własnych przeciwciał.

205
00:09:24,007 --> 00:09:25,503
Zadanie dla Ciebie.

206
00:09:25,759 --> 00:09:28,675
Załóżmy, że ktoś chce oddać krew

207
00:09:28,831 --> 00:09:31,079
a ma grupę B Rh-.

208
00:09:31,447 --> 00:09:33,818
Czy może zostać dawcą dla osoby

209
00:09:33,918 --> 00:09:36,143
z grupą krwi AB Rh+?

210
00:09:36,767 --> 00:09:38,618
Wystarczy „tak” lub „nie”

211
00:09:38,618 --> 00:09:40,395
w komentarzu pod filmem.

212
00:09:43,885 --> 00:09:46,695
Krew składa się z osocza i krwinek.

213
00:09:46,917 --> 00:09:51,499
Osocze stanowi około 55% objętości krwi.

214
00:09:51,615 --> 00:09:54,531
Krwinki, inaczej elementy morfotyczne

215
00:09:54,687 --> 00:09:56,942
to erytrocyty odpowiedzialne

216
00:09:56,942 --> 00:09:58,426
za transport tlenu

217
00:09:58,426 --> 00:10:00,405
leukocyty, chroniące nas

218
00:10:00,405 --> 00:10:02,623
przed bakteriami i wirusami

219
00:10:02,879 --> 00:10:05,458
oraz trombocyty, niezbędne dla

220
00:10:05,458 --> 00:10:06,919
krzepnięcia krwi.

221
00:10:07,487 --> 00:10:09,891
Wyróżniamy 4 główne grupy krwi:

222
00:10:10,207 --> 00:10:13,831
0, A, B i AB.

223
00:10:14,199 --> 00:10:16,453
Znaczenie dla transfuzji ma również

224
00:10:16,453 --> 00:10:17,727
czynnik Rh.

225
00:10:20,989 --> 00:10:22,586
Dziś poznałeś bohaterów

226
00:10:22,586 --> 00:10:24,383
naszej krwi z tej opowieści.

227
00:10:24,539 --> 00:10:27,035
Jeśli przypadli Ci do gustu to koniecznie

228
00:10:27,035 --> 00:10:29,965
oglądaj inne filmy z tej playlisty!