1
00:00:00,512 --> 00:00:03,275
Być może wiesz, że zastrzyk z adrenaliny

2
00:00:03,275 --> 00:00:05,058
leczy wstrząs anafilaktyczny

3
00:00:05,058 --> 00:00:06,618
jakiego można doznać

4
00:00:06,618 --> 00:00:08,385
na przykład po ukąszeniu osy

5
00:00:08,385 --> 00:00:10,500
albo zjedzeniu orzeszków ziemnych.

6
00:00:10,752 --> 00:00:12,471
Ale czy wiesz, że odkrywcą

7
00:00:12,471 --> 00:00:14,848
jednego z najważniejszych hormonów stresu

8
00:00:14,864 --> 00:00:15,976
był Polak?

9
00:00:16,384 --> 00:00:18,763
Jako pierwszy wyizolował i opisał

10
00:00:18,763 --> 00:00:22,016
adrenalinę w 1895 roku

11
00:00:22,272 --> 00:00:25,398
Napoleon Nikodem Cybulski herbu Prawdzic.

12
00:00:25,600 --> 00:00:27,539
Nadał jej nazwę nadnerczyna

13
00:00:27,539 --> 00:00:30,448
jako że pochodziła z rdzenia nadnerczy.

14
00:00:40,960 --> 00:00:43,126
Pewnie zdarzyło Ci się, że nauczyciel

15
00:00:43,126 --> 00:00:45,312
znienacka wywołał Cię do odpowiedzi.

16
00:00:45,568 --> 00:00:47,360
Co się dzieje w takiej chwili?

17
00:00:47,872 --> 00:00:50,688
Serce wali jak młotem, w ustach Sahara

18
00:00:50,944 --> 00:00:53,760
a do tego może skóra czerwieni się i poci?

19
00:00:54,272 --> 00:00:56,440
To skutki skomplikowanych oddziaływań

20
00:00:56,440 --> 00:00:58,624
autonomicznego układu nerwowego

21
00:00:58,880 --> 00:01:00,584
o którym już może coś wiesz

22
00:01:00,584 --> 00:01:02,310
z innych naszych filmów

23
00:01:02,310 --> 00:01:04,973
i układu hormonalnego, zwanego też

24
00:01:04,973 --> 00:01:08,040
wewnątrzwydzielniczym albo endokrynnym

25
00:01:08,040 --> 00:01:09,120
czy dokrewnym.

26
00:01:09,888 --> 00:01:12,220
Układ sympatyczny postawił Twoje ciało

27
00:01:12,220 --> 00:01:13,380
w stan gotowości.

28
00:01:13,472 --> 00:01:15,772
Zapewne zanim dojdziesz do tablicy

29
00:01:15,772 --> 00:01:17,972
ta wewnętrzna burza ucichnie

30
00:01:17,972 --> 00:01:19,889
ale pozostanie mobilizacja

31
00:01:19,889 --> 00:01:22,308
dzięki której być może przypomnisz sobie

32
00:01:22,308 --> 00:01:24,524
więcej i dostaniesz lepszą ocenę.

33
00:01:25,248 --> 00:01:27,766
Cała reakcja nie mogłaby dojść do skutku

34
00:01:27,766 --> 00:01:29,629
bez udziału uwalnianych do krwi

35
00:01:29,629 --> 00:01:31,518
pod wpływem impulsów nerwowych

36
00:01:31,518 --> 00:01:34,132
substancji zwanych hormonami stresu.

37
00:01:34,720 --> 00:01:37,088
Hormony te z krwią rozprzestrzeniają się

38
00:01:37,088 --> 00:01:38,560
po organizmie jak burza

39
00:01:38,816 --> 00:01:40,352
i wywołują szereg zmian.

40
00:01:40,864 --> 00:01:42,912
Oprócz tych wymienionych wcześniej

41
00:01:43,168 --> 00:01:45,210
których wolelibyśmy nie doświadczać

42
00:01:45,216 --> 00:01:47,292
adrenalina ma bardzo pozytywny wpływ

43
00:01:47,292 --> 00:01:48,282
na pamięć.

44
00:01:48,544 --> 00:01:49,953
Poprawia zapamiętywanie

45
00:01:49,953 --> 00:01:52,931
i odtwarzanie informacji i to tym bardziej

46
00:01:52,931 --> 00:01:54,432
im jej we krwi więcej.

47
00:01:54,944 --> 00:01:57,504
To ten wspomniany już efekt mobilizacji.

48
00:01:58,272 --> 00:02:00,832
Ale adrenalina to tylko jeden z hormonów

49
00:02:01,344 --> 00:02:03,072
a nadnercza, gdzie powstaje

50
00:02:03,072 --> 00:02:04,677
to tylko jeden z gruczołów

51
00:02:04,677 --> 00:02:07,126
tworzących w sumie układ endokrynny.

52
00:02:07,744 --> 00:02:10,304
O jego budowie, funkcjach i powiązaniach

53
00:02:10,560 --> 00:02:12,978
opowiem Ci, gdy schrupiesz orzeszka.

54
00:02:15,424 --> 00:02:17,128
Gdyby chcieć znaleźć analogię

55
00:02:17,128 --> 00:02:19,008
do działania układu hormonalnego

56
00:02:19,264 --> 00:02:20,712
to można by go przyrównać

57
00:02:20,712 --> 00:02:22,138
do zbioru jadłodajni

58
00:02:22,138 --> 00:02:23,936
oferujących jedzenie na wynos.

59
00:02:24,128 --> 00:02:26,688
Nasze ciało jest w tym przypadku dzielnicą

60
00:02:26,944 --> 00:02:29,692
albo całym miastem, na którego terenie

61
00:02:29,712 --> 00:02:31,520
te jadłodajnie działają.

62
00:02:31,808 --> 00:02:33,175
Każda specjalizuje się

63
00:02:33,175 --> 00:02:34,751
w innego typu posiłkach

64
00:02:34,751 --> 00:02:37,584
i każda ma swoją zdeklarowaną klientelę

65
00:02:37,584 --> 00:02:40,192
ale jej potrawy przemierzają długą drogę

66
00:02:40,192 --> 00:02:41,887
zanim trafią do rozsianych

67
00:02:41,927 --> 00:02:43,526
po mieście klientów.

68
00:02:43,840 --> 00:02:45,235
Gruczoły jadłodajnie

69
00:02:45,235 --> 00:02:47,232
wytwarzają hormony posiłki.

70
00:02:47,424 --> 00:02:49,326
Każdy ma swoją lokalizację

71
00:02:49,326 --> 00:02:50,496
i specjalizację.

72
00:02:50,752 --> 00:02:52,053
Leżąca z przodu szyi

73
00:02:52,053 --> 00:02:54,035
motylokształtna tarczyca

74
00:02:54,035 --> 00:02:55,344
wytwarza tyroksynę.

75
00:02:55,616 --> 00:02:57,407
Kryjąca się za żołądkiem

76
00:02:57,407 --> 00:02:59,764
a przed kręgosłupem trzustka

77
00:02:59,764 --> 00:03:01,538
insulinę i glukagon.

78
00:03:02,016 --> 00:03:03,742
Wspomniane już nadnercza

79
00:03:03,742 --> 00:03:05,785
położone na górnych biegunach nerek

80
00:03:05,785 --> 00:03:06,768
adrenalinę.

81
00:03:07,136 --> 00:03:09,475
Do układu endokrynnego należą też

82
00:03:09,475 --> 00:03:11,731
w zależności od płci właściciela

83
00:03:11,731 --> 00:03:12,944
jądra lub jajniki

84
00:03:12,944 --> 00:03:14,657
w których produkowane są

85
00:03:14,657 --> 00:03:15,934
hormony płciowe.

86
00:03:16,096 --> 00:03:17,888
U mężczyzn testosteron

87
00:03:18,320 --> 00:03:20,708
u kobiet estrogeny i progesteron.

88
00:03:21,728 --> 00:03:24,025
Jajniki to niewielkie struktury

89
00:03:24,025 --> 00:03:26,656
ukryte głęboko w dolnej części brzucha.

90
00:03:26,848 --> 00:03:29,459
Jądra leżą w zasadzie na zewnątrz ciała

91
00:03:29,459 --> 00:03:31,200
otoczone workiem mosznowym.

92
00:03:31,968 --> 00:03:34,148
Jak działają poszczególne hormony

93
00:03:34,148 --> 00:03:36,384
dowiesz się z kolejnej części filmu.

94
00:03:36,832 --> 00:03:37,782
Tu dodam tylko

95
00:03:37,782 --> 00:03:39,396
że nadzór nad działalnością

96
00:03:39,396 --> 00:03:41,724
wszystkich hormonalnych jadłodajni

97
00:03:41,724 --> 00:03:44,111
sprawuje położona w głębi czaszki

98
00:03:44,111 --> 00:03:45,390
przysadka mózgowa

99
00:03:45,390 --> 00:03:47,092
z której uwalniane są hormony

100
00:03:47,092 --> 00:03:48,408
kierujące działaniem

101
00:03:48,408 --> 00:03:49,856
pozostałych gruczołów.

102
00:03:50,656 --> 00:03:51,546
Innymi słowy

103
00:03:51,546 --> 00:03:53,030
to przysadka mówi im

104
00:03:53,030 --> 00:03:54,245
czy mają produkować

105
00:03:54,245 --> 00:03:56,032
więcej czy mniej towaru.

106
00:03:56,544 --> 00:03:57,662
Skąd to wie?

107
00:03:58,080 --> 00:04:00,384
Zbiera informacje zwrotne z organizmu

108
00:04:00,640 --> 00:04:02,608
a konkretnie informacje o stężeniu

109
00:04:02,608 --> 00:04:04,454
konkretnych hormonów we krwi.

110
00:04:05,248 --> 00:04:06,528
Gdy jest ono niskie

111
00:04:06,784 --> 00:04:09,088
to znaczy, że tkanki są głodne hormonu

112
00:04:09,344 --> 00:04:10,880
i chętnie go wychwytują.

113
00:04:11,392 --> 00:04:13,952
Gdy rośnie, to znaczy, że już się nasyciły

114
00:04:14,208 --> 00:04:16,446
i nie potrzebują w danej chwili więcej

115
00:04:16,512 --> 00:04:18,949
więc produkcję można przystopować.

116
00:04:21,375 --> 00:04:22,970
Przysadka pobudza działanie

117
00:04:22,970 --> 00:04:25,219
innych gruczołów własnymi hormonami.

118
00:04:25,471 --> 00:04:27,606
Wytwarza też taki, który bezpośrednio

119
00:04:27,606 --> 00:04:29,887
pobudza wszystkie tkanki do wzrostu.

120
00:04:30,079 --> 00:04:31,619
To hormon wzrostu.

121
00:04:31,871 --> 00:04:33,919
Wytwarzana w tarczycy tyroksyna

122
00:04:34,175 --> 00:04:35,931
ma wpływ na cały organizm

123
00:04:36,223 --> 00:04:38,868
pracę serca i jelit, układ nerwowy

124
00:04:38,868 --> 00:04:41,623
decyduje też o wyglądzie włosów i skóry.

125
00:04:42,111 --> 00:04:44,415
O nadnerczach już wspominaliśmy.

126
00:04:44,671 --> 00:04:47,270
Ich adrenalina podnosi ciśnienie

127
00:04:47,270 --> 00:04:49,085
i przyspiesza pracę serca

128
00:04:49,085 --> 00:04:50,518
mobilizując organizm

129
00:04:50,518 --> 00:04:52,285
do walki lub ucieczki.

130
00:04:52,607 --> 00:04:54,369
Męskie hormony płciowe

131
00:04:54,369 --> 00:04:55,646
wydzielane w jądrach

132
00:04:55,646 --> 00:04:57,650
odpowiadają za prawidłowy rozwój

133
00:04:57,650 --> 00:05:00,023
męskich cech płciowych, takich jak

134
00:05:00,023 --> 00:05:02,619
budowa ciała, wzrost, zarost

135
00:05:02,619 --> 00:05:05,317
niski ton głosu, popęd seksualny

136
00:05:05,317 --> 00:05:06,919
oraz spermatogenezę

137
00:05:06,919 --> 00:05:08,919
czyli wytwarzanie plemników.

138
00:05:09,759 --> 00:05:12,362
Za produkcję żeńskich hormonów płciowych

139
00:05:12,362 --> 00:05:13,599
odpowiadają jajniki.

140
00:05:14,111 --> 00:05:16,159
Są one odpowiedzialne za płodność

141
00:05:16,415 --> 00:05:18,975
cykl miesiączkowy i popęd seksualny.

142
00:05:19,231 --> 00:05:21,535
Nadają typowo kobiecą budowę ciała

143
00:05:21,791 --> 00:05:24,351
mają duży wpływ na wygląd skóry i włosów

144
00:05:24,607 --> 00:05:26,461
regulują gospodarkę wapniową

145
00:05:26,461 --> 00:05:28,447
poprawiając wytrzymałość kości

146
00:05:28,959 --> 00:05:31,007
zwiększają też krzepliwość krwi.

147
00:05:32,031 --> 00:05:33,290
Do kompletu gruczołów

148
00:05:33,290 --> 00:05:34,667
wewnętrznego wydzielania

149
00:05:34,667 --> 00:05:36,171
została nam trzustka.

150
00:05:36,171 --> 00:05:37,853
Mówiliśmy już o niej i o tym

151
00:05:37,853 --> 00:05:39,455
że wydziela soki trawienne

152
00:05:39,711 --> 00:05:41,759
w lekcjach o układzie pokarmowym

153
00:05:42,271 --> 00:05:44,649
ale tu chodzi nam o inne wydzielanie.

154
00:05:45,087 --> 00:05:46,747
Z trzustki przechodzą do krwi

155
00:05:46,747 --> 00:05:47,904
dwa ważne hormony

156
00:05:47,904 --> 00:05:49,921
dzięki którym nasze komórki

157
00:05:49,921 --> 00:05:52,642
mają dostęp do najpowszechniejszego paliwa

158
00:05:52,642 --> 00:05:53,929
czyli glukozy.

159
00:05:54,047 --> 00:05:56,078
Insulina sprawia, że glukoza

160
00:05:56,078 --> 00:05:57,794
przenika z krwi do komórek

161
00:05:57,794 --> 00:05:59,949
gdzie może zostać wykorzystana.

162
00:06:00,191 --> 00:06:02,239
Ułatwia też jej magazynowanie

163
00:06:02,495 --> 00:06:04,305
zarówno w postaci glikogenu

164
00:06:04,305 --> 00:06:05,591
jak i tłuszczu.

165
00:06:06,335 --> 00:06:08,239
Glukagon mobilizuje glukozę

166
00:06:08,239 --> 00:06:10,545
z magazynów w tkance tłuszczowej

167
00:06:10,545 --> 00:06:11,967
mięśniach i wątrobie.

168
00:06:12,735 --> 00:06:14,578
Wydzielanie insuliny rośnie

169
00:06:14,578 --> 00:06:16,855
gdy glukozy we krwi jest dużo.

170
00:06:17,087 --> 00:06:19,135
Glukagonu, gdy jej tam brakuje.

171
00:06:19,647 --> 00:06:21,959
Ich wspólnym zadaniem jest utrzymanie

172
00:06:21,959 --> 00:06:24,062
stężenia glukozy w optymalnym

173
00:06:24,062 --> 00:06:26,101
dla naszego ciała zakresie.

174
00:06:28,351 --> 00:06:30,003
Znasz już wszystkie gruczoły

175
00:06:30,003 --> 00:06:31,289
układu hormonalnego

176
00:06:31,289 --> 00:06:33,712
i wiesz, jakie hormony w nich powstają

177
00:06:33,712 --> 00:06:34,985
i co robią.

178
00:06:35,263 --> 00:06:37,363
To na koniec trochę faktów na temat

179
00:06:37,363 --> 00:06:39,103
działania całego tego systemu.

180
00:06:39,871 --> 00:06:42,175
Środkiem komunikacji są w nim hormony

181
00:06:42,431 --> 00:06:44,041
czyli związki chemiczne.

182
00:06:44,223 --> 00:06:46,527
Są one uwalniane z gruczołów do krwi

183
00:06:46,783 --> 00:06:49,343
dlatego układ ten nazywamy też dokrewnym

184
00:06:49,855 --> 00:06:52,415
i z nią podróżują po całym organizmie.

185
00:06:52,927 --> 00:06:54,560
Mogą więc dotrzeć wszędzie

186
00:06:54,560 --> 00:06:56,515
ale nie wszędzie będą działać.

187
00:06:56,767 --> 00:06:58,559
Do działania potrzeba bowiem

188
00:06:58,559 --> 00:07:01,119
by na komórkach znajdowały się receptory

189
00:07:01,375 --> 00:07:03,873
które mogą się z danym hormonem łączyć.

190
00:07:04,191 --> 00:07:06,407
To trochę tak, jakby chodzić po hotelu

191
00:07:06,407 --> 00:07:07,307
z kluczem.

192
00:07:07,519 --> 00:07:09,390
Można przejść obok wielu drzwi

193
00:07:09,390 --> 00:07:10,887
ale otworzą się tylko te

194
00:07:10,887 --> 00:07:12,383
do których klucz pasuje.

195
00:07:12,895 --> 00:07:15,049
Słuchając tego dostrzegasz może

196
00:07:15,049 --> 00:07:18,149
że do zadziałania hormon potrzebuje czasu.

197
00:07:18,783 --> 00:07:21,599
Wydzielanie, podróż, wiązanie z receptorem

198
00:07:21,855 --> 00:07:23,806
wszystko to trwa o wiele dłużej

199
00:07:23,806 --> 00:07:25,695
niż na przykład impuls nerwowy.

200
00:07:26,207 --> 00:07:28,357
Można powiedzieć, że układ dokrewny

201
00:07:28,357 --> 00:07:29,687
się nie spieszy

202
00:07:29,687 --> 00:07:31,759
a jego efekty są długofalowe

203
00:07:31,759 --> 00:07:33,256
jak wzrost mięśni

204
00:07:33,256 --> 00:07:34,873
czy przebudowa kości.

205
00:07:35,423 --> 00:07:37,679
Okazuje się jednak, że mózg

206
00:07:37,679 --> 00:07:40,175
ma i w tej kwestii sporo do powiedzenia.

207
00:07:40,287 --> 00:07:42,892
Cały układ endokrynny kontroluje bowiem

208
00:07:42,892 --> 00:07:45,265
część mózgu zwana podwzgórzem.

209
00:07:45,407 --> 00:07:47,695
W tamtejszych komórkach nerwowych

210
00:07:47,695 --> 00:07:50,117
powstają hormony, które sterują pracą

211
00:07:50,117 --> 00:07:51,715
przysadki mózgowej.

212
00:07:51,807 --> 00:07:54,053
Na podstawie odbieranych bodźców

213
00:07:54,053 --> 00:07:56,619
podwzgórze wysyła sygnały przysadce

214
00:07:56,645 --> 00:07:58,181
a ona modyfikuje pracę

215
00:07:58,501 --> 00:08:00,037
pozostałych gruczołów.

216
00:08:02,303 --> 00:08:03,583
Zadanie dla Ciebie.

217
00:08:04,095 --> 00:08:06,038
Skoro adrenalina mobilizuje ciało

218
00:08:06,038 --> 00:08:08,669
do walki lub ucieczki, jak myślisz

219
00:08:08,669 --> 00:08:11,263
jak wpływa na stężenie glukozy we krwi?

220
00:08:14,079 --> 00:08:15,683
Mówisz, że je podnosi?

221
00:08:15,683 --> 00:08:16,383
Brawo.

222
00:08:16,639 --> 00:08:19,199
W końcu glukoza to paliwo dla mięśni

223
00:08:19,455 --> 00:08:21,422
więc dobrze mieć w takiej sytuacji

224
00:08:21,422 --> 00:08:22,661
jak najwięcej.

225
00:08:26,367 --> 00:08:28,316
W naszym organiźmie funkcjonuje

226
00:08:28,316 --> 00:08:30,145
układ wewnątrzwydzielniczy

227
00:08:30,145 --> 00:08:32,961
złożony z gruczołów wydzielających do krwi

228
00:08:32,961 --> 00:08:34,983
hormony regulujące rozmaite aspekty

229
00:08:34,983 --> 00:08:36,917
pracy naszego organizmu.

230
00:08:37,375 --> 00:08:38,514
Szczegółowe zadania

231
00:08:38,514 --> 00:08:39,998
poszczególnych gruczołów

232
00:08:39,998 --> 00:08:42,053
i wydzielane przez nie hormony

233
00:08:42,053 --> 00:08:43,583
widzisz na planszy.

234
00:08:47,615 --> 00:08:50,139
Wiesz już, jak działa nasz układ dokrewny.

235
00:08:50,175 --> 00:08:52,954
Więcej o naszym organiźmie dowiesz się

236
00:08:52,954 --> 00:08:55,964
z kanału Biologia na pi-stacja.tv