1
00:00:00,824 --> 00:00:03,840
Każdy ma niepowtarzalne linie papilarne

2
00:00:04,152 --> 00:00:07,268
ale tak samo niepowtarzalne są nasze oczy

3
00:00:07,580 --> 00:00:09,872
a konkretnie wzory na tęczówce.

4
00:00:10,140 --> 00:00:12,425
Dlatego je także wykorzystuje się

5
00:00:12,525 --> 00:00:14,080
do identyfikacji osób

6
00:00:14,336 --> 00:00:16,840
na przykład w biometrycznych dokumentach.

7
00:00:17,408 --> 00:00:20,224
Ludzka tęczówka może też mieć różne kolory

8
00:00:20,480 --> 00:00:22,216
ale nie zawsze tak było.

9
00:00:22,528 --> 00:00:24,932
Nasi przodkowie mieli oczy brązowe.

10
00:00:25,600 --> 00:00:27,526
Niebieskie pojawiły się stosunkowo

11
00:00:27,526 --> 00:00:30,876
niedawno, w wyniku mutacji genetycznych

12
00:00:30,876 --> 00:00:33,159
i spotyka się je niemal wyłącznie

13
00:00:33,159 --> 00:00:34,684
u rasy kaukaskiej.

14
00:00:35,072 --> 00:00:37,988
Oczy brązowe można zmienić w niebieskie

15
00:00:38,144 --> 00:00:40,136
działając na tęczówki laserem.

16
00:00:40,448 --> 00:00:41,716
Ale czy warto?

17
00:00:42,140 --> 00:00:45,156
Chętnych na taką zmianę warto przestrzec

18
00:00:45,568 --> 00:00:47,374
że niebieskoocy są na starość

19
00:00:47,474 --> 00:00:50,014
bardziej narażeni na utratę wzroku.

20
00:00:50,432 --> 00:00:52,556
Co jeszcze kryje ludzkie oko?

21
00:00:52,992 --> 00:00:54,781
Rzuć okiem na ten film

22
00:00:54,881 --> 00:00:57,288
a poznasz sekrety widzenia.

23
00:01:07,554 --> 00:01:10,495
Jeśli oglądasz ten film, to znaczy

24
00:01:10,495 --> 00:01:12,292
że Twoje oczy są w porządku

25
00:01:12,448 --> 00:01:14,176
i bez przeszkód odbierają

26
00:01:14,276 --> 00:01:16,488
obrazy pokazywane na ekranie.

27
00:01:17,056 --> 00:01:19,054
By tak było, potrzebne jest

28
00:01:19,154 --> 00:01:22,888
skomplikowane okablowanie i oprogramowanie

29
00:01:23,200 --> 00:01:25,704
czyli nerwy i szlaki wzrokowe

30
00:01:25,916 --> 00:01:28,932
oraz odpowiedni obszar kory potylicznej

31
00:01:29,088 --> 00:01:31,280
który zajmuje się obróbką danych.

32
00:01:31,648 --> 00:01:34,664
Pozyskiwanie danych należy do zadań oka

33
00:01:34,976 --> 00:01:37,480
skomplikowanego narządu zmysłu wzroku.

34
00:01:37,792 --> 00:01:39,631
Oko dorosłego ma przeciętnie

35
00:01:39,731 --> 00:01:43,302
2,5 centymetra średnicy i waży około

36
00:01:43,302 --> 00:01:44,592
ośmiu gramów.

37
00:01:44,960 --> 00:01:47,976
Wyglądem przypomina piłeczkę pingpongową.

38
00:01:48,288 --> 00:01:50,457
Wypełnia je galaretowata masa

39
00:01:50,557 --> 00:01:53,912
zwana ciałem szklistym, a otaczają ją

40
00:01:53,912 --> 00:01:57,454
3 błony: zewnętrzna włóknista

41
00:01:57,504 --> 00:02:01,644
środkowa naczyniowa i wewnętrzna nerwowa.

42
00:02:02,012 --> 00:02:04,843
Najbardziej zewnętrzna z osłon gałki

43
00:02:04,943 --> 00:02:06,827
to włóknista twardówka

44
00:02:06,827 --> 00:02:08,968
zwana niekiedy białkówką.

45
00:02:09,280 --> 00:02:12,964
Jak nazwa zobowiązuje, jest biała i twarda

46
00:02:13,120 --> 00:02:14,976
i zabezpiecza gałkę oczną

47
00:02:15,076 --> 00:02:17,160
przed urazami mechanicznymi.

48
00:02:17,528 --> 00:02:20,138
W przedniej części oka nad tęczówką

49
00:02:20,238 --> 00:02:22,848
i źrenicą staje się przezroczysta

50
00:02:23,104 --> 00:02:24,584
i bardziej wypukła.

51
00:02:24,896 --> 00:02:26,972
Tu zwana jest rogówką.

52
00:02:27,000 --> 00:02:29,330
Rogówka przepuszcza do wnętrza oka

53
00:02:29,430 --> 00:02:31,852
promienie świetlne i załamuje je.

54
00:02:32,064 --> 00:02:33,877
W połączeniu z soczewką

55
00:02:33,877 --> 00:02:35,848
o której zaraz Ci opowiem

56
00:02:36,160 --> 00:02:38,052
tworzy układ optyczny oka

57
00:02:38,208 --> 00:02:39,946
dzięki któremu na siatkówce

58
00:02:40,046 --> 00:02:42,248
tworzy się obraz tego, co widzimy.

59
00:02:42,560 --> 00:02:45,294
O tym, jak oko tworzy obraz zewnętrznego

60
00:02:45,294 --> 00:02:48,336
świata, opowiadamy dokładniej w filmach

61
00:02:48,336 --> 00:02:50,440
z fizyki w dziale „optyka”.

62
00:02:51,008 --> 00:02:53,256
Pod twardówką leży naczyniówka

63
00:02:53,468 --> 00:02:55,972
błona bogata w naczynia krwionośne

64
00:02:56,284 --> 00:02:58,096
które zaopatrują oko w to

65
00:02:58,096 --> 00:02:59,780
czego mu potrzeba.

66
00:02:59,868 --> 00:03:01,703
Podobnie jak przednią częścią

67
00:03:01,703 --> 00:03:03,552
twardówki jest rogówka

68
00:03:03,808 --> 00:03:05,776
tak przednią częścią naczyniówki

69
00:03:05,776 --> 00:03:07,104
jest tęczówka.

70
00:03:07,392 --> 00:03:09,964
Swoją nazwę zawdzięcza szerokiej palecie

71
00:03:09,964 --> 00:03:12,456
kolorów, które nadają jej barwę.

72
00:03:13,024 --> 00:03:16,242
Oczy mogą być niebieskie, szare, zielone

73
00:03:16,242 --> 00:03:19,980
piwne, brązowe, a nawet dwubarwne.

74
00:03:20,192 --> 00:03:21,928
Wszystko zależy od genów.

75
00:03:22,496 --> 00:03:24,512
W centralnej części tęczówki

76
00:03:24,512 --> 00:03:27,560
zlokalizowany jest otwór zwany źrenicą.

77
00:03:28,028 --> 00:03:31,456
W intensywnym oświetleniu zwęża się ona

78
00:03:31,712 --> 00:03:33,704
a w ciemności rozszerza.

79
00:03:33,916 --> 00:03:37,188
Ten mechanizm chroniący przed nadmiarem światła

80
00:03:37,344 --> 00:03:38,886
ale pozwalający wykorzystać

81
00:03:38,986 --> 00:03:41,028
nawet niewielkie jego ilości

82
00:03:41,184 --> 00:03:43,276
nazywamy adaptacją oka.

83
00:03:44,000 --> 00:03:45,781
Została nam do omówienia

84
00:03:45,881 --> 00:03:47,163
najbardziej wewnętrzna

85
00:03:47,163 --> 00:03:49,364
błona oka — siatkówka.

86
00:03:49,632 --> 00:03:52,210
Sama ma kilka warstw, ale nas

87
00:03:52,210 --> 00:03:54,652
najbardziej interesuje ta najbliższa

88
00:03:54,652 --> 00:03:57,810
naczyniówce, złożona ze światłoczułych

89
00:03:57,810 --> 00:04:01,096
receptorów zwanych pręcikami i czopkami.

90
00:04:01,664 --> 00:04:03,812
Te drugie są wrażliwe na kolory

91
00:04:03,968 --> 00:04:06,026
i skupione głównie w miejscu

92
00:04:06,026 --> 00:04:07,696
zwanym plamką żółtą.

93
00:04:07,808 --> 00:04:09,912
To obszar, który ma największą

94
00:04:09,912 --> 00:04:12,696
rozdzielczość i to na nim w normalnych

95
00:04:12,696 --> 00:04:15,351
warunkach ląduje obraz po przejściu

96
00:04:15,351 --> 00:04:17,324
przez aparat optyczny oka.

97
00:04:17,791 --> 00:04:19,939
Czopki mają za to wyższe wymagania.

98
00:04:20,095 --> 00:04:22,599
Pracują tylko w dobrym oświetleniu.

99
00:04:22,811 --> 00:04:26,062
Pręcików jest o wiele więcej i reagują

100
00:04:26,062 --> 00:04:28,643
nawet na minimalne ilości światła

101
00:04:28,799 --> 00:04:30,791
więc działają też w nocy.

102
00:04:31,003 --> 00:04:32,995
Za to nie rozróżniają barw

103
00:04:33,151 --> 00:04:35,555
i stąd pewne znane powiedzenie

104
00:04:35,711 --> 00:04:38,315
że w nocy wszystkie koty są czarne.

105
00:04:38,939 --> 00:04:40,909
Po zmroku rozróżniamy jedynie

106
00:04:41,009 --> 00:04:43,279
kształty i odcienie szarości.

107
00:04:44,159 --> 00:04:46,463
Na siatkówce mamy też plamkę ślepą.

108
00:04:46,719 --> 00:04:49,379
To miejsce ujścia nerwu wzrokowego.

109
00:04:49,535 --> 00:04:52,295
Nie ma tu żadnych pręcików ani czopków

110
00:04:52,507 --> 00:04:54,125
więc tej części obrazu

111
00:04:54,225 --> 00:04:57,359
która padnie na plamkę ślepą, nie widzimy.

112
00:04:57,727 --> 00:04:59,358
Na końcu filmu zobaczysz

113
00:04:59,458 --> 00:05:02,279
czego nie zobaczysz dzięki plamce ślepej.

114
00:05:02,667 --> 00:05:05,251
Schrup orzeszka, a za chwilę dowiesz się

115
00:05:05,407 --> 00:05:07,686
jak w ogóle obraz trafia na siatkówkę

116
00:05:07,786 --> 00:05:09,547
i co może tu pójść nie tak.

117
00:05:12,631 --> 00:05:15,491
Wspomniałam już o układzie optycznym oka.

118
00:05:15,703 --> 00:05:18,307
Poza rogówką należy do niego soczewka.

119
00:05:18,463 --> 00:05:20,647
Elastyczny element, który dzięki

120
00:05:20,747 --> 00:05:22,403
napinającym go mięśniom

121
00:05:22,559 --> 00:05:24,863
może się uwypuklać lub spłaszczać

122
00:05:25,119 --> 00:05:27,453
zmieniając stopień skupienia wpadających

123
00:05:27,553 --> 00:05:29,400
do oka promieni świetlnych

124
00:05:29,400 --> 00:05:32,253
a co za tym idzie, miejsce powstawania

125
00:05:32,253 --> 00:05:33,525
obrazu w oku.

126
00:05:33,903 --> 00:05:37,186
Ta właściwość oka nazywana jest akomodacją

127
00:05:37,286 --> 00:05:39,344
i pozwala nam widzieć wyraźnie

128
00:05:39,444 --> 00:05:41,703
zarówno z daleka, jak i z bliska.

129
00:05:42,327 --> 00:05:44,329
Kiedy wszystko działa prawidłowo

130
00:05:44,429 --> 00:05:46,311
obraz powstaje na siatkówce.

131
00:05:46,679 --> 00:05:50,407
Jest rzeczywisty, pomniejszony i odwrócony

132
00:05:50,719 --> 00:05:52,088
ale szczegóły poznasz

133
00:05:52,188 --> 00:05:54,503
w naszej fizycznej lekcji o optyce.

134
00:05:55,071 --> 00:05:57,219
Nie zawsze jednak jest tak pięknie.

135
00:05:57,475 --> 00:05:59,644
Gdy promienie świetlne załamują się

136
00:05:59,644 --> 00:06:02,400
w oku za słabo, dobrze widzimy tylko

137
00:06:02,400 --> 00:06:03,307
z daleka.

138
00:06:03,519 --> 00:06:05,723
Z bliska obraz pada za siatkówką

139
00:06:05,723 --> 00:06:07,047
i rozmywa się.

140
00:06:07,359 --> 00:06:09,153
Taka sytuacja określana jest

141
00:06:09,153 --> 00:06:10,981
jako dalekowzroczność.

142
00:06:11,199 --> 00:06:13,607
O wiele częściej bywa odwrotnie.

143
00:06:13,707 --> 00:06:15,603
Układ optyczny oka za bardzo

144
00:06:15,703 --> 00:06:17,699
załamuje promienie świetlne

145
00:06:17,855 --> 00:06:20,359
i obraz powstaje przed siatkówką.

146
00:06:20,571 --> 00:06:22,607
Dobrze widzimy tylko z bliska

147
00:06:22,763 --> 00:06:25,679
a to, co dalekie, jest jak za mgłą.

148
00:06:26,047 --> 00:06:28,807
Taką wadę nazywamy krótkowzrocznością.

149
00:06:29,119 --> 00:06:31,167
Zdarza się też, że w wyniku

150
00:06:31,267 --> 00:06:33,315
nieprawidłowej budowy rogówki

151
00:06:33,471 --> 00:06:36,253
nie jest ona częścią sfery, lecz raczej

152
00:06:36,253 --> 00:06:38,535
piłki do amerykańskiego futbolu.

153
00:06:38,903 --> 00:06:41,407
Widziany obraz jest zniekształcony

154
00:06:41,563 --> 00:06:43,405
bo promienie są załamywanie

155
00:06:43,405 --> 00:06:44,819
pod różnym kątem.

156
00:06:44,991 --> 00:06:47,751
Mamy wtedy do czynienia z astygmatyzmem.

157
00:06:48,319 --> 00:06:50,235
Do korygowania wad wzroku

158
00:06:50,235 --> 00:06:51,691
używa się soczewek.

159
00:06:51,903 --> 00:06:54,307
Wypukłych przy dalekowzroczności

160
00:06:54,463 --> 00:06:56,655
wklęsłych przy krótkowzroczności

161
00:06:56,811 --> 00:06:59,727
a cylindrycznych przy astygmatyzmie.

162
00:06:59,995 --> 00:07:01,787
Za każdym razem chodzi nam

163
00:07:01,887 --> 00:07:03,779
o taką zmianę ogniskowej

164
00:07:03,935 --> 00:07:07,051
aby wyraźny obraz lądował na siatkówce.

165
00:07:09,623 --> 00:07:11,715
Żebyśmy mogli komfortowo widzieć

166
00:07:11,871 --> 00:07:13,763
same oczy nie wystarczą.

167
00:07:13,919 --> 00:07:15,078
Potrzebują oprawy

168
00:07:15,178 --> 00:07:17,959
czyli aparatu ochronnego i ruchowego.

169
00:07:18,839 --> 00:07:21,443
Gałki oczne leżą w oczodołach

170
00:07:21,599 --> 00:07:24,359
które są dla nich niczym kostny schron.

171
00:07:24,671 --> 00:07:26,845
Przy otwartych oczach widzimy zaledwie

172
00:07:26,845 --> 00:07:28,199
ich 1/8.

173
00:07:28,767 --> 00:07:31,427
Każdą porusza zestaw sześciu mięśni

174
00:07:31,583 --> 00:07:34,187
które stanowią aparat ruchowy oka.

175
00:07:34,299 --> 00:07:37,059
Pozwalają nam zmieniać punkt widzenia

176
00:07:37,215 --> 00:07:40,799
spoglądać w prawo, w lewo, w górę i w dół

177
00:07:41,055 --> 00:07:42,959
a także na własny nos

178
00:07:42,959 --> 00:07:44,683
nie poruszając głową.

179
00:07:45,151 --> 00:07:46,637
Mięśnie oka pełnią też

180
00:07:46,737 --> 00:07:49,091
ważną rolę w stabilizację obrazu.

181
00:07:49,247 --> 00:07:51,935
To dzięki nim postrzegasz otoczenie

182
00:07:52,035 --> 00:07:54,723
bez drgań, nawet gdy szybko biegniesz

183
00:07:54,879 --> 00:07:56,715
czy potrząsasz głową.

184
00:07:57,183 --> 00:08:00,099
Gdy mięśnie oczne nie działają prawidłowo

185
00:08:00,255 --> 00:08:01,323
powstaje zez.

186
00:08:01,535 --> 00:08:03,794
Sytuacja, w której oko zbacza

187
00:08:03,794 --> 00:08:06,330
z prostej drogi i nie jest ustawione

188
00:08:06,330 --> 00:08:07,879
równolegle z drugim.

189
00:08:08,191 --> 00:08:11,200
Zeza robisz celowo, gdy chcesz spojrzeć

190
00:08:11,200 --> 00:08:12,899
na czubek własnego nosa.

191
00:08:13,055 --> 00:08:15,221
W tej wadzie, mięśnie nie słuchają nas

192
00:08:15,221 --> 00:08:18,108
jednak, a zezujące oko nie patrzy tam

193
00:08:18,108 --> 00:08:19,423
gdzie powinno.

194
00:08:19,455 --> 00:08:21,581
Leczenie polega przede wszystkim

195
00:08:21,681 --> 00:08:24,007
na ćwiczeniu mięśni okoruchowych.

196
00:08:24,475 --> 00:08:26,654
W przeciwnym wypadku, zezujące oko

197
00:08:26,654 --> 00:08:28,789
się rozleniwia i w ogóle

198
00:08:28,789 --> 00:08:30,151
przestaje widzieć.

199
00:08:30,463 --> 00:08:33,067
Niekiedy potrzebna jest operacja.

200
00:08:36,361 --> 00:08:39,267
Od przodu oko chronią ruchome powieki

201
00:08:39,423 --> 00:08:41,792
od wewnątrz wysłane cienką błoną

202
00:08:41,792 --> 00:08:43,563
zwaną spojówką.

203
00:08:43,775 --> 00:08:46,535
Ona też pokrywa przednią powierzchnię oka.

204
00:08:46,847 --> 00:08:49,039
Jest bardzo wrażliwa na dym

205
00:08:49,039 --> 00:08:51,360
kurz i inne zanieczyszczenia

206
00:08:51,360 --> 00:08:52,935
oraz ostre światło.

207
00:08:53,247 --> 00:08:54,955
Te czynniki mogą wywołać

208
00:08:54,955 --> 00:08:56,307
zapalenie spojówki.

209
00:08:56,731 --> 00:08:58,111
Wtedy nie obędzie się

210
00:08:58,111 --> 00:08:59,671
bez wizyty u lekarza.

211
00:09:00,375 --> 00:09:02,917
By chronić tę wrażliwą część oka

212
00:09:03,017 --> 00:09:05,516
powieki zakończone są rzęsami

213
00:09:05,516 --> 00:09:07,948
które zatrzymują cząstki kurzu

214
00:09:07,948 --> 00:09:09,831
pyłki czy krople deszczu.

215
00:09:10,399 --> 00:09:13,159
Z kolei spływający z czoła słony pot

216
00:09:13,371 --> 00:09:15,874
który mógłby drażnić spojówki

217
00:09:15,874 --> 00:09:17,255
zatrzymują brwi.

218
00:09:17,823 --> 00:09:19,815
Powieki mają też inne zadanie.

219
00:09:20,127 --> 00:09:22,275
Otwierając się i zamykając

220
00:09:22,431 --> 00:09:25,547
nawilżają przednią powierzchnię oka łzami.

221
00:09:25,955 --> 00:09:28,169
To bardzo ważne, bo rogówka nie ma

222
00:09:28,269 --> 00:09:30,823
innego źródła składników odżywczych.

223
00:09:31,135 --> 00:09:34,036
Ta wodnista wydzielina, składająca się

224
00:09:34,036 --> 00:09:36,781
głównie z wody, soli oraz substancji

225
00:09:36,781 --> 00:09:39,253
bakteriobójczych, jest produkowana

226
00:09:39,253 --> 00:09:42,889
w gruczołach łzowych i uwalniana do oka.

227
00:09:43,041 --> 00:09:45,335
Nadmiar przez kanaliki łzowe

228
00:09:45,335 --> 00:09:46,795
ląduje w nosie.

229
00:09:47,263 --> 00:09:49,155
To dlatego, gdy płaczemy

230
00:09:49,155 --> 00:09:51,047
mamy też objawy kataru.

231
00:09:51,671 --> 00:09:54,865
Ciekawe, że nasze łzy różnią się składem

232
00:09:54,865 --> 00:09:56,726
w zależności od przyczyny

233
00:09:56,726 --> 00:09:58,215
dla której powstają.

234
00:09:58,527 --> 00:10:01,031
Te związane z emocjami czy bólem

235
00:10:01,187 --> 00:10:02,567
mają więcej białek

236
00:10:02,623 --> 00:10:04,871
i wyższy poziom niektórych hormonów

237
00:10:05,083 --> 00:10:07,140
przez co są nieco gęstsze

238
00:10:07,240 --> 00:10:09,935
niż te zwyczajne, nawilżające.

239
00:10:13,431 --> 00:10:16,035
Skoro już napocililiśmy się nad filmem

240
00:10:16,191 --> 00:10:19,663
mam nadzieję, że bez łez, czas na zadanie.

241
00:10:20,031 --> 00:10:21,611
Sprawdź swój wzrok.

242
00:10:21,823 --> 00:10:24,399
Weź kartkę i w lewym dolnym rogu

243
00:10:24,399 --> 00:10:28,067
narysuj krzyżyk, a w prawym dolnym kółko.

244
00:10:28,519 --> 00:10:31,827
Zasłoń lewe oko, a prawym patrz uważnie

245
00:10:31,827 --> 00:10:34,846
na krzyżyk, przybliżając i oddalając

246
00:10:34,846 --> 00:10:36,103
powoli kartkę.

247
00:10:36,315 --> 00:10:38,285
W pewnym momencie zobaczysz

248
00:10:38,385 --> 00:10:40,355
albo raczej nie zobaczysz

249
00:10:40,511 --> 00:10:43,727
że kółko z prawego rogu kartki, zniknie.

250
00:10:43,995 --> 00:10:46,421
Stanie się tak, ponieważ jego obraz

251
00:10:46,521 --> 00:10:48,491
padnie na plamkę ślepą.

252
00:10:48,823 --> 00:10:51,154
Jeśli z początku Ci się nie uda

253
00:10:51,154 --> 00:10:52,131
cierpliwości!

254
00:10:52,287 --> 00:10:54,379
Ta zabawa zawsze wychodzi!

255
00:10:58,089 --> 00:11:01,111
Narząd wzroku tworzą: gałka oczna

256
00:11:01,111 --> 00:11:04,363
aparat ochronny i aparat ruchowy.

257
00:11:04,887 --> 00:11:06,878
Akomodacja to zdolność oka

258
00:11:07,078 --> 00:11:09,639
do widzenia z bliska lub daleka.

259
00:11:09,951 --> 00:11:12,143
Adaptacja oka to możliwość widzenia

260
00:11:12,243 --> 00:11:14,503
w ciemności i w jasnym świetle.

261
00:11:14,815 --> 00:11:17,731
Częste wady wzroku to krótkowzroczność

262
00:11:17,887 --> 00:11:21,203
dalekowzroczność, astygmatyzm i zez.

263
00:11:24,087 --> 00:11:26,302
Jeśli ten film Ci się podobał

264
00:11:26,402 --> 00:11:28,483
koniecznie puść go dalej w świat!

265
00:11:28,695 --> 00:11:31,735
Niech i inni rzucą na niego okiem.