1
00:00:01,024 --> 00:00:04,864
Ludzkie komórki mają po 46 chromosomów

2
00:00:05,376 --> 00:00:08,473
ale na przykład bakterie mają tylko po jednym

3
00:00:08,498 --> 00:00:11,226
i do tego kolistym. Nie mają też jądra

4
00:00:11,251 --> 00:00:13,340
więc ten chromosom pływa sobie

5
00:00:13,365 --> 00:00:14,896
luzem w cytoplazmie.

6
00:00:15,872 --> 00:00:18,176
Za rekordzistę w liczbie chromosomów

7
00:00:18,432 --> 00:00:20,480
uznawana jest niepozorna paproć

8
00:00:20,736 --> 00:00:24,832
znana po polsku jako nasięźrzał, albo język węża.

9
00:00:25,344 --> 00:00:28,629
Jej pojedyncza komórka może ich zawierać

10
00:00:28,654 --> 00:00:31,975
nawet 1440, ale tylko dlatego, że czasem

11
00:00:32,000 --> 00:00:34,466
po podwojeniu DNA ta komórka

12
00:00:34,491 --> 00:00:36,680
zapomina się podzielić.

13
00:00:37,376 --> 00:00:40,255
Palmę pierwszeństwa mógłby odebrać paproci

14
00:00:40,280 --> 00:00:43,263
maleńki pierwotniak, u którego stwierdzono

15
00:00:43,288 --> 00:00:46,128
ponad 16000 elementów zawierających DNA

16
00:00:46,336 --> 00:00:48,896
ale w większości to tylko pojedyncze geny

17
00:00:49,408 --> 00:00:51,200
każdy w kilkudziesięciu kopiach

18
00:00:51,712 --> 00:00:54,784
więc za prawdziwe chromosomy trudno je uznać.

19
00:00:55,296 --> 00:00:57,728
O chromosomach człowieka, ich budowie

20
00:00:57,753 --> 00:01:00,184
i funkcjach opowiem ci w tym filmie.

21
00:01:11,936 --> 00:01:15,520
W innym filmie tej playlisty opowiadamy o DNA

22
00:01:15,776 --> 00:01:18,994
i o tym, że jest w nim zakodowana instrukcja

23
00:01:19,019 --> 00:01:21,944
powstawania i działania całego naszego organizmu.

24
00:01:22,944 --> 00:01:24,670
Taka instrukcja znajduje się

25
00:01:24,695 --> 00:01:26,296
niemal w każdej komórce.

26
00:01:26,784 --> 00:01:29,271
To znaczy, że prawie każda spośród

27
00:01:29,296 --> 00:01:32,952
około 40 bilionów komórek budujących nasze ciało

28
00:01:33,184 --> 00:01:36,000
przechowuje w sobie pełną instrukcję człowieka

29
00:01:36,256 --> 00:01:38,737
czyli zestaw jego wszystkich występujących

30
00:01:38,762 --> 00:01:40,120
i potencjalnych cech.

31
00:01:40,608 --> 00:01:43,727
Cechy takie, jak na przykład niebieskie oczy

32
00:01:43,752 --> 00:01:45,240
czy splatanie dłoni

33
00:01:45,472 --> 00:01:48,834
- jedni robią to zakładając prawy kciuk na lewy

34
00:01:48,859 --> 00:01:52,640
a drudzy odwrotnie - są zapisane w DNA.

35
00:01:53,408 --> 00:01:55,227
Fragment DNA kodujący jedną

36
00:01:55,252 --> 00:01:57,272
prostą cechę, nazywamy genem.

37
00:01:57,760 --> 00:02:00,576
No dobrze, ale człowiek ma mnóstwo cech.

38
00:02:01,088 --> 00:02:02,880
Łączna długość DNA

39
00:02:03,136 --> 00:02:05,184
zawartego w jednej ludzkiej komórce

40
00:02:05,440 --> 00:02:06,976
to około 4 metrów.

41
00:02:07,488 --> 00:02:09,280
Jak ono się tam mieści?!

42
00:02:10,048 --> 00:02:12,096
Sekret tkwi w upakowaniu.

43
00:02:12,352 --> 00:02:15,680
Helisa DNA, o której mówiliśmy w innym filmie

44
00:02:15,936 --> 00:02:19,203
jest dodatkowo ponawijana na specjalne białka

45
00:02:19,228 --> 00:02:21,968
niczym nić na szpulkę. To pozwala upchać

46
00:02:21,993 --> 00:02:24,664
te metry w maleńkim jądrze komórkowym.

47
00:02:25,152 --> 00:02:27,143
Gdy schrupiesz orzeszka, opowiem Ci

48
00:02:27,168 --> 00:02:28,760
więcej o ludzkich chromosomach.

49
00:02:33,088 --> 00:02:34,880
Większość ludzkich komórek

50
00:02:35,392 --> 00:02:37,952
ma w jądrze po 46 chromosomów

51
00:02:38,208 --> 00:02:40,512
nośników informacji genetycznej.

52
00:02:41,024 --> 00:02:42,560
Jak wygląda chromosom?

53
00:02:43,072 --> 00:02:45,888
Niezłą analogią może być długi balonik

54
00:02:46,400 --> 00:02:48,855
z którego artyści skręcają na festynach

55
00:02:48,880 --> 00:02:50,264
rozmaite zwierzątka.

56
00:02:50,752 --> 00:02:53,568
Chromosom można porównać do takiego balonika

57
00:02:53,824 --> 00:02:55,616
skręconego w jednym miejscu.

58
00:02:56,128 --> 00:02:58,432
Tyle, że balonik jest w środku pusty

59
00:02:58,688 --> 00:03:00,736
a chromosom - wypchany DNA.

60
00:03:01,760 --> 00:03:04,704
Pomyśl. Tak, jak z balonika można

61
00:03:04,729 --> 00:03:07,672
zrobić psa, kwiatek albo żyrafę

62
00:03:07,904 --> 00:03:09,696
tak w wyniku działania chromosomów

63
00:03:09,952 --> 00:03:12,130
Z jednej komórki powstaje cały

64
00:03:12,155 --> 00:03:14,840
skomplikowany organizm. Taki jak Ty.

65
00:03:15,840 --> 00:03:17,680
Z reguły 46 chromosomów

66
00:03:17,705 --> 00:03:20,984
wyłamują się komórki jajowe i plemniki.

67
00:03:21,472 --> 00:03:24,544
One mają tylko połowę genetycznego garnituru.

68
00:03:24,800 --> 00:03:26,848
Po 23 chromosomy.

69
00:03:27,360 --> 00:03:29,408
Jak myślisz, dlaczego tak jest?

70
00:03:30,944 --> 00:03:34,016
Jaja i plemniki to komórki rozrodcze

71
00:03:34,272 --> 00:03:36,192
które w procesie zapłodnienia

72
00:03:36,217 --> 00:03:38,136
łączą się ze sobą w zygotę.

73
00:03:38,624 --> 00:03:41,696
Ona musi mieć komplet 46 chromosomów.

74
00:03:41,952 --> 00:03:43,457
Tyle, co każda zwyczajna

75
00:03:43,482 --> 00:03:45,048
komórka ludzkiego ciała.

76
00:03:45,536 --> 00:03:48,712
Żeby tak się stało, po zapłodnieniu 23 chromosomy

77
00:03:48,736 --> 00:03:52,471
komórki jajowej łączą się w pary

78
00:03:52,496 --> 00:03:55,032
z 23 chromosomami plemnika.

79
00:03:55,776 --> 00:03:58,080
Dzięki temu wszystkie komórki

80
00:03:58,105 --> 00:04:00,764
nowopowstałego człowieka mają znów

81
00:04:00,789 --> 00:04:03,189
znajomy zestaw 46 chromosomów

82
00:04:03,214 --> 00:04:05,040
ułożonych w 23 pary.

83
00:04:05,760 --> 00:04:08,306
Gdyby nie redukcja, każde kolejne pokolenie

84
00:04:08,331 --> 00:04:11,193
miałoby w komórkach dwa razy więcej DNA

85
00:04:11,218 --> 00:04:14,320
niż poprzednie. To zaś przeważnie wychodzi

86
00:04:14,345 --> 00:04:17,815
na zdrowie tylko roślinom, a i to nie zawsze.

87
00:04:18,559 --> 00:04:21,119
O tym, czy wszystkie pary do siebie pasują

88
00:04:21,375 --> 00:04:23,167
powiemy po przerwie na orzeszka.

89
00:04:27,263 --> 00:04:29,266
W każdej parze jeden chromosom

90
00:04:29,291 --> 00:04:31,895
przechodzi od matki, a drugi od ojca.

91
00:04:32,639 --> 00:04:35,455
Chromosomy w parze są w zasadzie identyczne.

92
00:04:35,711 --> 00:04:38,015
To znaczy mają taką samą wielkość

93
00:04:38,271 --> 00:04:40,063
i taki sam zestaw genów

94
00:04:40,319 --> 00:04:42,879
choć niekoniecznie w takiej samej wersji.

95
00:04:43,391 --> 00:04:46,430
Przykładowo, od każdego z rodziców dostajemy

96
00:04:46,455 --> 00:04:48,860
gen na kolor oczu, ale od jednego

97
00:04:48,885 --> 00:04:51,337
może on być w wersji "niebieskie"

98
00:04:51,362 --> 00:04:53,911
a od drugiego w wersji "brązowe".

99
00:04:54,655 --> 00:04:57,347
Tak wyglądają 22 pary spośród 23

100
00:04:57,372 --> 00:05:00,567
występujących w komórkach człowieka.

101
00:05:01,055 --> 00:05:03,359
Te pary nazywamy autosomami.

102
00:05:03,871 --> 00:05:05,919
Inaczej jest w ostatniej parze

103
00:05:06,175 --> 00:05:08,223
którą tworzą chromosomy płciowe

104
00:05:08,735 --> 00:05:11,551
a więc te odpowiedzialne za płeć człowieka.

105
00:05:12,319 --> 00:05:14,879
Chromosomy te mają swoje specjalne nazwy

106
00:05:15,135 --> 00:05:17,695
x i y. Dlaczego?

107
00:05:18,207 --> 00:05:20,164
Przecież mówiliśmy, że chromosomy

108
00:05:20,189 --> 00:05:23,095
to takie pałeczki albo baloniki z przewężeniem.

109
00:05:23,583 --> 00:05:26,120
Otóż kiedy komórka chce się podzielić

110
00:05:26,145 --> 00:05:28,316
DNA się duplikuje, o czym mówiliśmy

111
00:05:28,341 --> 00:05:30,263
szczegółowo w innych filmach.

112
00:05:30,751 --> 00:05:33,668
W efekcie tej duplikacji pojedyncza pałeczka

113
00:05:33,693 --> 00:05:36,253
zmienia się w podwójną, przypominającą

114
00:05:36,278 --> 00:05:38,199
2 skręcone ze sobą balony.

115
00:05:38,687 --> 00:05:41,503
Chromosomy przyjmują w przybliżeniu kształt x.

116
00:05:42,271 --> 00:05:45,415
Pamiętaj jednak, że mimo iż prawie wszystkie

117
00:05:45,440 --> 00:05:47,845
chromosomy są podobnego kształtu

118
00:05:47,870 --> 00:05:50,778
to nazwa chromosom X jest zarezerwowana

119
00:05:50,803 --> 00:05:54,815
dla chromosomu płciowego z pary 23.

120
00:05:55,327 --> 00:05:57,631
X to całkiem spory kawał DNA.

121
00:05:57,887 --> 00:06:00,447
Za to Y wygląda przy nim jak ułomek.

122
00:06:01,215 --> 00:06:03,775
W pierwszym mieści się około 900 genów

123
00:06:04,031 --> 00:06:06,591
czyli 5% komórkowego DNA.

124
00:06:07,103 --> 00:06:11,711
W drugim tylko jakieś 55. Zaledwie 0,3%

125
00:06:12,479 --> 00:06:14,155
Są to niemal wyłącznie geny odpowiedzialne

126
00:06:14,180 --> 00:06:17,363
za cechy przypisane płci męskiej, takie jak

127
00:06:17,388 --> 00:06:20,719
zarost na twarzy czy męskie narządy płciowe

128
00:06:20,927 --> 00:06:22,822
oraz za powiązane z tym funkcje

129
00:06:22,847 --> 00:06:25,047
na przykład dojrzewanie plemników.

130
00:06:26,047 --> 00:06:28,982
Z faktu, że Y stracił w toku ewolucji

131
00:06:29,007 --> 00:06:31,703
większość materiału genetycznego

132
00:06:32,191 --> 00:06:34,203
wynika, że ludzki X tak naprawdę

133
00:06:34,228 --> 00:06:35,799
u mężczyzn nie ma pary.

134
00:06:36,543 --> 00:06:40,127
O ile u kobiet każdy z 46 chromosomów

135
00:06:40,383 --> 00:06:43,455
ma swoją parę, z którą dzieli się obowiązkami

136
00:06:43,711 --> 00:06:45,267
o tyle u mężczyzn X

137
00:06:45,292 --> 00:06:47,831
sam musi odwalać całą robotę.

138
00:06:48,063 --> 00:06:49,343
Nie ma zmiennika.

139
00:06:49,855 --> 00:06:51,265
O tym, jakie to ma znaczenie

140
00:06:51,290 --> 00:06:52,951
w dziedziczeniu niektórych cech

141
00:06:53,183 --> 00:06:55,743
opowiemy w innym filmie tej playlisty.

142
00:06:58,559 --> 00:07:00,351
Czas na parę pytań do Ciebie.

143
00:07:00,863 --> 00:07:02,143
Jeśli oglądasz uważnie

144
00:07:02,168 --> 00:07:04,727
nie będziesz mieć problemów z odpowiedzią.

145
00:07:05,471 --> 00:07:07,165
Ile chromosomów mają komórki

146
00:07:07,190 --> 00:07:08,823
budujące ciało człowieka?

147
00:07:12,127 --> 00:07:14,175
Masz rację! 46.

148
00:07:16,735 --> 00:07:19,295
To może na koniec coś o chromosomie Y.

149
00:07:20,063 --> 00:07:21,599
Którą płeć opisuje?

150
00:07:25,183 --> 00:07:26,800
Chromosom Y odpowiada za

151
00:07:26,825 --> 00:07:29,047
wykształcenie się cech męskich.

152
00:07:35,167 --> 00:07:37,727
Człowiek ma 46 chromosomów

153
00:07:37,983 --> 00:07:40,031
ułożonych w 23 pary.

154
00:07:40,543 --> 00:07:43,359
22 pary to tak zwane autosomy

155
00:07:43,615 --> 00:07:46,687
a 23. para to chromosomy płciowe.

156
00:07:47,455 --> 00:07:49,744
U kobiet pełen zestaw to

157
00:07:49,769 --> 00:07:52,343
22 pary autosomów plus XX

158
00:07:52,831 --> 00:07:57,439
a u mężczyzn 22 pary autosomów plus XY.

159
00:08:00,511 --> 00:08:03,071
W tej lekcji poznaliśmy ludzki genom.

160
00:08:03,583 --> 00:08:05,631
O tym, jak dziedziczą się różne cechy

161
00:08:05,887 --> 00:08:08,191
dowiesz się z innych filmów tej playlisty.