1
00:00:00,166 --> 00:00:01,659
Są w przyrodzie historie

2
00:00:01,759 --> 00:00:04,102
których nie wymyśliłby nawet najlepszy

3
00:00:04,202 --> 00:00:05,631
scenarzysta thrillerów.

4
00:00:05,731 --> 00:00:06,751
Posłuchaj.

5
00:00:06,851 --> 00:00:10,240
Jest sobie ślimak o nazwie bursztynka pospolita.

6
00:00:10,448 --> 00:00:13,236
Żerując na liściach może trafić na jaja 

7
00:00:13,336 --> 00:00:14,847
pasożytniczej przywry.

8
00:00:15,133 --> 00:00:18,688
W ciele ślimaka przywra się rozwija i żeruje

9
00:00:18,788 --> 00:00:22,016
ale to jej nie wystarcza i wnika do czułków.

10
00:00:22,193 --> 00:00:24,301
Taki czułek z przywrą w środku 

11
00:00:24,401 --> 00:00:27,135
zyskuje bardzo charakterystyczny wygląd.

12
00:00:27,236 --> 00:00:29,973
Powiększa się, przybiera jaskrawe kolory

13
00:00:30,073 --> 00:00:32,760
i zaczyna pulsować w sposób do złudzenia

14
00:00:32,860 --> 00:00:34,900
przypominający ruch gąsienicy.

15
00:00:35,145 --> 00:00:37,120
Przyciąga w ten sposób uwagę

16
00:00:37,220 --> 00:00:40,158
ptaków owadożernych, które atakują ślimaka

17
00:00:40,258 --> 00:00:41,727
pieczętując jego los.

18
00:00:42,051 --> 00:00:43,819
Pogarszają jednak i swój 

19
00:00:43,919 --> 00:00:47,359
bo przywra dojrzewa w ich jelitach i składa jaja

20
00:00:47,519 --> 00:00:51,200
które z ptasią kupą trafiają na nadwodne rośliny

21
00:00:51,300 --> 00:00:54,464
gdzie zjadają je kolejne ślimaki bursztynki.

22
00:00:54,592 --> 00:00:56,576
W tej historii mamy łakomstwo

23
00:00:56,676 --> 00:00:58,880
oszustwo i morderstwo.

24
00:00:58,980 --> 00:01:02,000
O panujących w przyrodzie zależnościach

25
00:01:02,100 --> 00:01:05,463
które fachowo określamy jako antagonistyczne

26
00:01:05,563 --> 00:01:07,402
opowiem Ci w tej lekcji.

27
00:01:17,903 --> 00:01:20,397
Może znasz to uczucie, kiedy dostajesz

28
00:01:20,497 --> 00:01:21,919
na urodziny hulajnogę.

29
00:01:22,049 --> 00:01:24,630
Dokładnie taką samą, jak kolega

30
00:01:24,730 --> 00:01:26,783
tylko szarą, a on ma zieloną.

31
00:01:26,883 --> 00:01:29,673
Nie wydaje ci się, że zielona jest fajniejsza

32
00:01:29,773 --> 00:01:31,904
a może nawet lepiej skręca?

33
00:01:32,022 --> 00:01:33,952
Podobnie bywa w przyrodzie.

34
00:01:34,052 --> 00:01:36,429
Często organizmy o bardzo podobnych

35
00:01:36,529 --> 00:01:38,559
wymaganiach konkurują ze sobą.

36
00:01:38,903 --> 00:01:40,874
Taka konkurencja międzygatunkowa

37
00:01:40,974 --> 00:01:43,463
ma miejsce na przykład między zwierzętami

38
00:01:43,563 --> 00:01:45,471
które gnieżdżą się w dziuplach.

39
00:01:45,796 --> 00:01:48,405
Jest o co się bić, bo przygotowanie 

40
00:01:48,505 --> 00:01:51,211
dobrej dziupli wymaga nakładu energii 

41
00:01:51,311 --> 00:01:53,033
umiejętności oraz czasu.

42
00:01:53,133 --> 00:01:56,480
Całkiem nieźle kunszt ten opanowały dzięcioły.

43
00:01:56,745 --> 00:01:59,262
Co więcej, para dzięciołów przygotowuje 

44
00:01:59,362 --> 00:02:01,044
przed sezonem kilka dziupli

45
00:02:01,144 --> 00:02:04,357
ale do lęgu wykorzystuje tylko jedną z nich.

46
00:02:04,524 --> 00:02:07,826
Na dzięciolą rozrzutność liczą na przykład

47
00:02:07,926 --> 00:02:09,981
sowy włochatki, kawki, kuny

48
00:02:10,081 --> 00:02:12,186
a nawet osy czy nietoperze.

49
00:02:12,286 --> 00:02:14,912
Wszyscy biją się o taką super dziuplę.

50
00:02:15,012 --> 00:02:17,559
Kto wygra, ten zyskuje lepszą szansę

51
00:02:17,659 --> 00:02:20,350
na rozmnożenie i wychowanie potomstwa.

52
00:02:20,531 --> 00:02:22,234
Nie tylko lokum może być 

53
00:02:22,334 --> 00:02:23,687
powodem konkurencji.

54
00:02:23,787 --> 00:02:26,586
Wśród gatunków o zbliżonych upodobaniach

55
00:02:26,686 --> 00:02:29,578
żywieniowych, jak na przykład myszy domowe

56
00:02:29,678 --> 00:02:31,551
i norniki, też trwa wyścig.

57
00:02:31,878 --> 00:02:34,482
Każdy z konkurentów chce zakładać gniazda

58
00:02:34,582 --> 00:02:36,927
tam, gdzie jest najwięcej pożywienia.

59
00:02:37,027 --> 00:02:39,232
W tym przypadku głównie nasion zbóż

60
00:02:39,332 --> 00:02:41,505
bo to ułatwia wykarmienie potomstwa.

61
00:02:41,710 --> 00:02:44,031
Wygrywa ten, który zapewni rodzinie

62
00:02:44,131 --> 00:02:45,843
lepsze do rozwoju warunki.

63
00:02:46,049 --> 00:02:47,703
Konkurencja międzygatunkowa 

64
00:02:47,803 --> 00:02:49,407
zwykle prowadzi do wyparcia 

65
00:02:49,507 --> 00:02:51,537
słabszego gatunku przez ten lepiej 

66
00:02:51,637 --> 00:02:53,595
radzący sobie w danych warunkach.

67
00:02:54,007 --> 00:02:56,631
Pokonany gatunek w efekcie albo migruje

68
00:02:56,731 --> 00:02:58,943
na tereny o mniejszej konkurencji

69
00:02:59,043 --> 00:03:00,827
albo zmienia swoje wymagania

70
00:03:00,927 --> 00:03:01,991
co do środowiska.

71
00:03:02,223 --> 00:03:04,722
Najsilniej jednak konkurują ze sobą 

72
00:03:04,822 --> 00:03:07,391
osobniki należące do jednego gatunku.

73
00:03:07,742 --> 00:03:10,130
Oczywiście dlatego, że konkurują 

74
00:03:10,230 --> 00:03:13,209
o ten sam pokarm, dostęp do światła, wody

75
00:03:13,326 --> 00:03:14,789
czy o samice.

76
00:03:14,943 --> 00:03:18,400
Przegrane osobniki często zmuszone są opuścić

77
00:03:18,500 --> 00:03:20,704
stado i szukać szczęścia gdzie indziej

78
00:03:20,804 --> 00:03:22,107
albo tracą szansę 

79
00:03:22,207 --> 00:03:24,338
na przedłużenie swoich genów.

80
00:03:28,126 --> 00:03:31,200
Nie tylko zwierzęta konkurują o przetrwanie.

81
00:03:31,300 --> 00:03:32,736
Weźmy rośliny.

82
00:03:32,836 --> 00:03:34,917
Na przykład nasze uprawne zboża.

83
00:03:35,083 --> 00:03:37,676
Ich silnymi konkurentami są chwasty 

84
00:03:37,776 --> 00:03:40,485
które rosną szybciej, przez co szybko 

85
00:03:40,585 --> 00:03:43,535
przerastają rośliny uprawne, odbierając im

86
00:03:43,635 --> 00:03:46,199
wodę, składniki pokarmowe i światło.

87
00:03:46,366 --> 00:03:48,902
W ekosystemach naturalnych też możemy 

88
00:03:49,002 --> 00:03:50,740
spotkać się z bezwzględnym 

89
00:03:50,840 --> 00:03:52,423
wykaszaniem konkurencji.

90
00:03:52,708 --> 00:03:55,308
Mistrzami wypierania innych gatunków

91
00:03:55,408 --> 00:03:57,567
są na przykład buki i orzechy.

92
00:03:58,336 --> 00:04:00,996
Przez system korzeniowy drzewa te wydzielają 

93
00:04:01,096 --> 00:04:03,345
do gleby substancje, które ograniczają 

94
00:04:03,445 --> 00:04:05,503
kiełkowanie i wzrost innych roślin.

95
00:04:05,634 --> 00:04:08,144
Jeśli będziesz kiedyś w lesie bukowym

96
00:04:08,244 --> 00:04:10,704
albo zobaczysz rosnący orzech włoski 

97
00:04:10,804 --> 00:04:13,402
zwróć uwagę na to, że pod tymi drzewami

98
00:04:13,502 --> 00:04:14,974
prawie nic nie rośnie.

99
00:04:18,932 --> 00:04:21,582
Przyjrzyjmy się jeszcze innym relacjom

100
00:04:21,682 --> 00:04:22,910
 między gatunkami.

101
00:04:23,014 --> 00:04:24,883
Znasz na pewno taką sytuację 

102
00:04:24,983 --> 00:04:27,464
gdy jeden organizm rozwija się kosztem 

103
00:04:27,564 --> 00:04:29,565
zdrowia a nawet życia drugiego.

104
00:04:29,894 --> 00:04:33,151
Jeśli mówisz, że to pasożytnictwo - brawo!

105
00:04:33,296 --> 00:04:36,220
Pasożyt stale lub czasowo żyje kosztem 

106
00:04:36,320 --> 00:04:39,550
swojego żywiciela, zwanego też gospodarzem.

107
00:04:39,675 --> 00:04:41,559
Spotykamy je wśród wszystkich

108
00:04:41,659 --> 00:04:42,742
 grup organizmów.

109
00:04:42,974 --> 00:04:46,081
Pasożyty żyjące wewnątrz organizmu żywiciela

110
00:04:46,181 --> 00:04:49,444
nazywamy wewnętrznymi, a te które żyją 

111
00:04:49,544 --> 00:04:52,396
na ciele? Na przykład wczepione w skórę?

112
00:04:55,258 --> 00:04:57,981
Jasne! To pasożyty zewnętrzne.

113
00:04:58,108 --> 00:05:00,815
Wewnętrzne mają zapewnione schronienie

114
00:05:00,915 --> 00:05:02,992
stałą temperaturę oraz pokarm 

115
00:05:03,092 --> 00:05:04,638
gotowy do wchłonięcia.

116
00:05:04,783 --> 00:05:08,103
Do takich należą na przykład glista ludzka

117
00:05:08,203 --> 00:05:09,597
tasiemiec czy ameba.

118
00:05:09,697 --> 00:05:11,081
Omawiamy je szczegółowo 

119
00:05:11,181 --> 00:05:12,625
w innych naszych filmach.

120
00:05:12,844 --> 00:05:14,964
Zewnętrzne część życia spędzają

121
00:05:15,064 --> 00:05:16,414
z dala od żywiciela.

122
00:05:16,592 --> 00:05:18,781
Wczepiają się w skórę gospodarza

123
00:05:18,881 --> 00:05:21,752
 jak kleszcz czy pijawka, albo bytują

124
00:05:21,852 --> 00:05:25,118
w sierści lub we włosach, jak pchły i wszy.

125
00:05:25,244 --> 00:05:29,471
Wiele pasożytów żeruje też na lub w roślinach.

126
00:05:29,571 --> 00:05:33,333
Mogą to być zwierzęta, jak nicienie glebowe

127
00:05:33,433 --> 00:05:37,323
larwy i dorosłe owady, ale także inne rośliny

128
00:05:37,423 --> 00:05:40,515
jak kanianki czy zarazy, albo grzyby

129
00:05:40,615 --> 00:05:42,781
jak rdza źdźbłowa i huby.

130
00:05:42,881 --> 00:05:45,724
Pasożytnictwo to jednak jeszcze nie najgorsza

131
00:05:45,824 --> 00:05:47,524
z relacji antagonistycznych 

132
00:05:47,624 --> 00:05:49,181
spotykanych w przyrodzie.

133
00:05:49,350 --> 00:05:50,975
Może być gorzej.

134
00:05:51,075 --> 00:05:53,342
Ale o tym - po orzeszku.

135
00:05:56,372 --> 00:05:59,137
Trudno o bardziej antagonistyczną relację

136
00:05:59,237 --> 00:06:02,227
niż taką, w której jeden gatunek zabija drugi

137
00:06:02,327 --> 00:06:03,444
by się nim żywić.

138
00:06:03,544 --> 00:06:06,644
Pomyśl o sytuacji, w której jeden organizm 

139
00:06:06,744 --> 00:06:09,144
korzysta, a drugi traci część organów

140
00:06:09,244 --> 00:06:10,620
a nawet życie.

141
00:06:10,720 --> 00:06:12,479
Co ci przychodzi na myśl?

142
00:06:12,674 --> 00:06:15,318
Odpowiedzią może być drapieżnictwo 

143
00:06:15,418 --> 00:06:16,830
lub roślinożerność.

144
00:06:17,000 --> 00:06:19,391
Przyjrzyjmy się najpierw drapieżnikom.

145
00:06:19,491 --> 00:06:21,860
By skutecznie polować na swoje ofiary

146
00:06:21,960 --> 00:06:24,329
muszą mieć odpowiednio sprawne zmysły

147
00:06:24,429 --> 00:06:27,071
by dostrzec albo usłyszeć ofiarę

148
00:06:27,171 --> 00:06:29,001
odpowiednio wytrzymałe mięśnie

149
00:06:29,101 --> 00:06:30,683
by dogonić zdobycz

150
00:06:30,783 --> 00:06:33,086
czy mocne szczęki i ostre zęby 

151
00:06:33,186 --> 00:06:35,262
by ją rozszarpywać i zjadać.

152
00:06:35,432 --> 00:06:37,215
Wśród zwierząt taki sposób 

153
00:06:37,315 --> 00:06:39,455
zdobywania pokarmu jest popularny

154
00:06:39,555 --> 00:06:41,406
i obecny w każdej gromadzie.

155
00:06:41,581 --> 00:06:44,535
Na pewno potrafisz podać kilka przykładów

156
00:06:44,635 --> 00:06:46,270
par: drapieżnik-ofiara.

157
00:06:49,193 --> 00:06:52,697
Moje typy to: wąż eskulapa i mysz polna

158
00:06:52,797 --> 00:06:54,520
czy kuna i kura.

159
00:06:54,620 --> 00:06:56,347
Żeby uniknąć drapieżnika 

160
00:06:56,447 --> 00:06:57,911
ofiary też wytwarzają 

161
00:06:58,011 --> 00:07:00,094
właściwe sobie przystosowania.

162
00:07:00,206 --> 00:07:01,525
A to twarde muszle

163
00:07:01,625 --> 00:07:03,698
i trudne do skruszenia pancerze

164
00:07:03,798 --> 00:07:07,519
a to ostre kolce, barwy maskujące czy szybkość.

165
00:07:07,857 --> 00:07:10,110
Mimo wszystko często nie dają rady 

166
00:07:10,210 --> 00:07:11,870
obronić się przed atakiem.

167
00:07:12,183 --> 00:07:14,029
Mniej dramatyzmu widzimy 

168
00:07:14,129 --> 00:07:16,734
w zależności: roślinożerca-roślina.

169
00:07:16,842 --> 00:07:18,780
Tu ofiara często przeżywa.

170
00:07:18,880 --> 00:07:20,603
Traci jedynie część ciała

171
00:07:20,703 --> 00:07:23,647
na przykład trochę liści, gałązek czy kwiatów.

172
00:07:24,043 --> 00:07:27,175
Rzadko zdarza się, żeby roślinożerca zeżarł 

173
00:07:27,275 --> 00:07:30,046
całe drzewo, kępę trawy, czy pole żyta.

174
00:07:30,307 --> 00:07:33,119
Podasz kilka przykładów roślinożerców?

175
00:07:35,994 --> 00:07:38,788
Jeśli zastanowisz się chwilę, z pewnością

176
00:07:38,888 --> 00:07:41,701
przyjdzie ci do głowy nasza poczciwa krowa

177
00:07:41,802 --> 00:07:44,410
i jej kuzyni przeżuwacze: koza czy osioł.

178
00:07:44,571 --> 00:07:46,689
Pamiętaj jednak że roślinożerność

179
00:07:46,789 --> 00:07:49,079
jest w przyrodzie bardzo powszechna.

180
00:07:49,179 --> 00:07:52,151
Praktykują ją owady - choćby pszczoły

181
00:07:52,251 --> 00:07:54,324
mięczaki, niektóre jaszczurki

182
00:07:54,453 --> 00:07:56,247
i wiele gatunków ryb

183
00:07:56,347 --> 00:07:58,595
dlatego trudno wskazać jakieś wspólne 

184
00:07:58,695 --> 00:08:00,459
dla wszystkich przystosowania.

185
00:08:01,448 --> 00:08:02,903
Zadanie dla Ciebie.

186
00:08:03,117 --> 00:08:06,069
Wymień cztery antagonistyczne zależności 

187
00:08:06,169 --> 00:08:07,510
między organizmami.

188
00:08:10,293 --> 00:08:13,181
Jeśli masz: konkurencję, pasożytnictwo

189
00:08:13,281 --> 00:08:16,210
drapieżnictwo i roślinożerność

190
00:08:16,310 --> 00:08:18,033
Brawo dla Ciebie!

191
00:08:21,896 --> 00:08:24,566
Zależności antagonistyczne to negatywne

192
00:08:24,666 --> 00:08:26,709
interakcje między organizmami.

193
00:08:26,813 --> 00:08:29,607
Wyróżniamy wśród nich konkurencję

194
00:08:29,707 --> 00:08:33,622
pasożytnictwo, drapieżnictwo i roślinożerność.

195
00:08:33,796 --> 00:08:36,508
Konkurencja może być wewnątrzgatunkowa 

196
00:08:36,608 --> 00:08:37,974
lub międzygatunkowa.

197
00:08:38,074 --> 00:08:40,964
Zachodzi między osobnikami zasiedlającymi

198
00:08:41,064 --> 00:08:42,254
to samo środowisko

199
00:08:42,354 --> 00:08:44,885
i mającymi podobne potrzeby życiowe.

200
00:08:45,117 --> 00:08:47,543
Pasożytnictwo to zależność, w której

201
00:08:47,703 --> 00:08:50,519
jeden organizm żyje kosztem drugiego

202
00:08:50,619 --> 00:08:53,335
zwanego żywicielem lub gospodarzem.

203
00:08:53,525 --> 00:08:55,623
Pasożyty mogą być zewnętrzne

204
00:08:55,723 --> 00:08:56,900
 lub wewnętrzne.

205
00:08:57,132 --> 00:09:00,508
Drapieżnictwo i roślinożerność to zależności

206
00:09:00,608 --> 00:09:03,856
w których jeden organizm odżywia się drugim

207
00:09:03,956 --> 00:09:06,475
często prowadząc do jego śmierci.

208
00:09:08,222 --> 00:09:10,013
Na dzisiaj to już wszystko.

209
00:09:10,113 --> 00:09:12,741
Obejrzyj pozostałe filmy z tej playlisty

210
00:09:12,841 --> 00:09:14,833
a po więcej materiałów zajrzyj

211
00:09:14,933 --> 00:09:17,939
na naszą stronę: pi-stacja.tv