1
00:00:00,854 --> 00:00:03,840
Lubisz oglądać filmy science fiction?

2
00:00:03,940 --> 00:00:06,656
Wymyślone światy i postacie...

3
00:00:06,837 --> 00:00:09,615
...trzygłowe smoki, stwory o dziwnej

4
00:00:09,715 --> 00:00:11,500
zmiennej liczbie kończyn

5
00:00:11,600 --> 00:00:14,249
wyrastających na poczekaniu uszach 

6
00:00:14,349 --> 00:00:15,870
czy sześciu ogonach?

7
00:00:16,298 --> 00:00:18,176
Ja uwielbiam!

8
00:00:18,276 --> 00:00:21,725
Pewnie dlatego, że potwory z tych opowieści 

9
00:00:21,825 --> 00:00:24,001
przypominają mi pierwiastki.

10
00:00:24,219 --> 00:00:27,914
Jedne i drugie mają niewiarygodnie różnorodną

11
00:00:28,014 --> 00:00:32,091
liczbę łapek, a jeszcze do tego część z nich 

12
00:00:32,191 --> 00:00:35,838
może w zależności od sytuacji ją zmieniać.

13
00:00:36,052 --> 00:00:38,905
Twórcy science fiction mogliby się 

14
00:00:39,005 --> 00:00:41,444
od pierwiastków wiele nauczyć.

15
00:00:52,591 --> 00:00:55,496
Pamiętasz tlenek węgla cztery, o którym

16
00:00:55,596 --> 00:00:58,879
mówiliśmy w lekcji o wiązaniu kowalencyjnym?

17
00:00:59,453 --> 00:01:01,727
Atom węgla łączył się tam 

18
00:01:01,827 --> 00:01:03,743
z dwoma atomami tlenu.

19
00:01:04,027 --> 00:01:07,502
Ale dlaczego akurat z dwoma, a nie z trzema

20
00:01:07,602 --> 00:01:08,863
albo z pięcioma?

21
00:01:09,360 --> 00:01:12,397
Konstrukcja cząsteczek zależy od tego

22
00:01:12,497 --> 00:01:15,234
ile wiązań z innymi może stworzyć 

23
00:01:15,334 --> 00:01:16,702
dany pierwiastek.

24
00:01:16,919 --> 00:01:20,252
Porównując to z różnymi stworami chodzi o to

25
00:01:20,352 --> 00:01:23,455
ile chwytnych łapek ten pierwiastek użyje

26
00:01:23,555 --> 00:01:25,504
aby połączyć się z innymi.

27
00:01:25,622 --> 00:01:27,885
W przypadku tlenku węgla cztery

28
00:01:27,985 --> 00:01:31,136
węgiel wyciąga cztery łapy po tlen.

29
00:01:31,436 --> 00:01:34,464
Ale tlen ma zawsze tylko dwie łapki.

30
00:01:34,564 --> 00:01:37,891
Aby być zadowolonym, węgiel musi więc

31
00:01:37,991 --> 00:01:39,583
złapać aż 2 tleny.

32
00:01:40,404 --> 00:01:43,398
Liczbę łapek, którą w danej cząsteczce

33
00:01:43,498 --> 00:01:45,721
pierwiastek wyciąga do innych

34
00:01:45,821 --> 00:01:47,774
nazywamy wartościowością.

35
00:01:47,874 --> 00:01:50,379
Co ciekawe, dla wielu pierwiastków

36
00:01:50,479 --> 00:01:52,383
 ta liczba nie jest stała.

37
00:01:52,755 --> 00:01:56,049
Wspomniany już węgiel ma cztery łapy 

38
00:01:56,149 --> 00:01:59,755
w tlenku węgla 4, ale w tlenku węgla dwa 

39
00:01:59,855 --> 00:02:02,878
już tylko dwie. Dwie gdzieś chowa.

40
00:02:03,312 --> 00:02:06,690
Z kolei siarka może mieć wartościowość 2, 4

41
00:02:06,790 --> 00:02:10,118
lub 6, w zależności od tego, czy występuje 

42
00:02:10,218 --> 00:02:13,118
w siarczkach, czy w różnych tlenkach.

43
00:02:13,568 --> 00:02:15,680
Są i porządne pierwiastki

44
00:02:15,936 --> 00:02:19,177
o stałej wartościowości, czyli liczbie łapek.

45
00:02:19,526 --> 00:02:22,579
To nie potwory, a raczej przyjazne stworki

46
00:02:22,679 --> 00:02:24,721
które nie powodują problemów 

47
00:02:24,821 --> 00:02:26,400
na lekcjach chemii.

48
00:02:26,604 --> 00:02:29,163
Tlen jest zawsze dwuwartościowy

49
00:02:29,263 --> 00:02:31,519
 czyli tworzy dwa wiązania. 

50
00:02:31,619 --> 00:02:34,969
W cząsteczce tlenu, tymi dwoma wiązaniami

51
00:02:35,069 --> 00:02:37,746
 łączy się z drugim atomem tlenu.

52
00:02:37,846 --> 00:02:40,944
W cząsteczce wody - z 2 atomami wodoru

53
00:02:41,044 --> 00:02:43,805
a w cząsteczce tlenku węgla cztery

54
00:02:43,905 --> 00:02:45,117
z atomem węgla.

55
00:02:45,347 --> 00:02:47,224
Nie musisz znać wartościowości 

56
00:02:47,324 --> 00:02:48,703
wszystkich pierwiastków

57
00:02:48,803 --> 00:02:52,184
ale dobrze orientować się w ogólnych zasadach.

58
00:02:54,483 --> 00:02:56,661
Przeanalizujmy nasze magiczne

59
00:02:56,761 --> 00:02:59,093
atomowe stwory grupa po grupie.

60
00:02:59,238 --> 00:03:01,710
Nie bierzemy pod uwagę grup pobocznych

61
00:03:01,810 --> 00:03:04,364
od trzeciej do dwunastej, bo tam stopień

62
00:03:04,464 --> 00:03:07,135
mutacji wprawia w drżenie nawet chemików.

63
00:03:07,235 --> 00:03:09,362
Skupmy się na głównych.

64
00:03:09,518 --> 00:03:13,437
W grupach pierwszej i drugiej wartościowość 

65
00:03:13,537 --> 00:03:16,955
pierwiastków jest taka, jak numer grupy

66
00:03:17,055 --> 00:03:19,842
czyli na przykład lit ma zawsze 

67
00:03:19,942 --> 00:03:22,237
wartościowość 1, a wapń 2.

68
00:03:22,543 --> 00:03:24,282
To porządne pierwiastki. 

69
00:03:24,382 --> 00:03:26,335
Nie zmieniają się w potwory.

70
00:03:26,635 --> 00:03:29,152
Podobnie jest w grupie 13.

71
00:03:29,252 --> 00:03:31,745
Pierwiastki, które interesują nas 

72
00:03:31,845 --> 00:03:34,737
w szkole podstawowej, są trójwartościowe

73
00:03:34,837 --> 00:03:37,854
zgodnie z cyfrą jedności w numerze grupy.

74
00:03:37,956 --> 00:03:42,464
Innymi słowy w grupach: pierwszej, drugiej i 13.

75
00:03:42,564 --> 00:03:45,597
wartościowość pierwiastków jest równa 

76
00:03:45,697 --> 00:03:48,892
liczbie elektronów na ostatniej powłoce.

77
00:03:49,206 --> 00:03:53,984
O wiele ciekawiej robi się w grupach 14. - 17.

78
00:03:54,084 --> 00:03:56,800
Tam pierwiastki mutują jak opętane.

79
00:03:56,900 --> 00:04:00,221
W zależności od tego z kim, czyli z jakim innym

80
00:04:00,321 --> 00:04:03,377
pierwiastkiem mają do czynienia, mogą sobie 

81
00:04:03,477 --> 00:04:06,009
hodować od jednej aż do siedmiu łap.

82
00:04:06,191 --> 00:04:09,856
Pierwiastkowe łapy przyprawiają o ból głowy?

83
00:04:09,958 --> 00:04:11,085
Niepotrzebnie. 

84
00:04:11,185 --> 00:04:13,569
Zaraz omówimy to na przykładach

85
00:04:13,670 --> 00:04:16,158
i rozwiejemy wątpliwości.

86
00:04:17,879 --> 00:04:19,408
Weźmy siarkę.

87
00:04:19,508 --> 00:04:22,832
Leży w 16. grupie, co oznacza, że ma 

88
00:04:22,932 --> 00:04:25,982
6 elektronów na ostatniej powłoce.

89
00:04:26,082 --> 00:04:29,311
Jej maksymalna wartościowość to zatem?

90
00:04:29,748 --> 00:04:31,385
Mówisz, że 6?

91
00:04:31,485 --> 00:04:34,797
To się zgadza, pod warunkiem, że swoje łapki

92
00:04:34,897 --> 00:04:36,222
 wyciąga do tlenu.

93
00:04:36,429 --> 00:04:39,590
Z kolei do ośmiu elektronów na ostatniej 

94
00:04:39,690 --> 00:04:41,598
powłoce brakuje jej dwóch

95
00:04:41,822 --> 00:04:45,439
czyli minimalna wartościowość siarki to 2

96
00:04:45,818 --> 00:04:49,360
z zastrzeżeniem, że nie każdemu pierwiastkowi

97
00:04:49,460 --> 00:04:51,326
pokaże tylko dwie łapki.

98
00:04:51,427 --> 00:04:54,143
Robi tak na przykład z wodorem.

99
00:04:54,738 --> 00:04:57,293
Czy siarka może przyjmować w związkach

100
00:04:57,393 --> 00:04:59,262
jeszcze inne wartościowości?

101
00:04:59,409 --> 00:05:00,781
Niestety tak.

102
00:05:00,881 --> 00:05:03,871
Może mieć jeszcze wartościowość 4.

103
00:05:03,971 --> 00:05:06,431
Trzeba jej przyznać, że się ogranicza

104
00:05:06,531 --> 00:05:08,479
przyjmuje tylko parzyste.

105
00:05:09,424 --> 00:05:11,039
Co innego azot.

106
00:05:11,181 --> 00:05:12,963
Ten z łapkami szaleje.

107
00:05:13,063 --> 00:05:14,985
W zależności od sytuacji

108
00:05:15,085 --> 00:05:17,951
hoduje sobie od jednej do pięciu.

109
00:05:18,464 --> 00:05:21,363
Gdy w jego obecności pojawia się wodór

110
00:05:21,463 --> 00:05:24,701
wyciąga do niego tyle łapek, ilu elektronów

111
00:05:24,801 --> 00:05:27,933
brakuje mu na ostatniej powłoce do ośmiu.

112
00:05:28,130 --> 00:05:30,995
Azot znajduje się w 15. grupie.

113
00:05:31,095 --> 00:05:34,591
Na ostatniej powłoce ma 5 elektronów

114
00:05:34,691 --> 00:05:38,175
więc wyciągnie trzy łapki po 3 wodory

115
00:05:38,275 --> 00:05:40,929
i to jest jego maksymalna wartościowość

116
00:05:41,029 --> 00:05:44,196
względem tego pierwiastka, a związek, który 

117
00:05:44,296 --> 00:05:46,878
w taki sposób powstanie, to amoniak.

118
00:05:47,426 --> 00:05:50,207
Inaczej podchodzi do tlenu.

119
00:05:50,307 --> 00:05:52,767
Tu mamy cały wachlarz możliwości.

120
00:05:52,867 --> 00:05:56,339
Może wyciągnąć jedną, dwie, trzy, cztery

121
00:05:56,439 --> 00:05:57,886
 albo pięć łapek.

122
00:05:58,055 --> 00:06:01,727
Tyle, ile wynosi cyfra jedności w numerze grupy.

123
00:06:01,919 --> 00:06:04,861
Maksymalna wartościowość azotu 

124
00:06:04,961 --> 00:06:08,588
względem tlenu to właśnie 5.

125
00:06:11,285 --> 00:06:13,900
Mówiliśmy wcześniej o pierwiastkach 

126
00:06:14,000 --> 00:06:16,318
z grupy pierwszej, drugiej i 13.

127
00:06:16,419 --> 00:06:19,288
Że mają zawsze taką samą wartościowość

128
00:06:19,388 --> 00:06:21,182
we wszystkich związkach.

129
00:06:21,282 --> 00:06:24,637
Są to więc ich wartościowości maksymalne

130
00:06:24,737 --> 00:06:27,070
 i względem tlenu, i wodoru.

131
00:06:27,463 --> 00:06:31,093
W grupie pierwszej to jeden, w drugiej dwa

132
00:06:31,193 --> 00:06:33,071
a w trzynastej - trzy.

133
00:06:33,686 --> 00:06:37,567
A jak to wygląda w grupach od 14. do 17.?

134
00:06:37,671 --> 00:06:40,918
Względem tlenu maksymalna wartościowość 

135
00:06:41,018 --> 00:06:44,133
pierwiastka jest równa cyfrze jedności 

136
00:06:44,233 --> 00:06:45,502
w numerze grupy.

137
00:06:45,603 --> 00:06:48,737
Dla związków z wodorem odpowiada ona 

138
00:06:48,837 --> 00:06:52,351
liczbie elektronów, których pierwiastkowi 

139
00:06:52,451 --> 00:06:53,950
brakuje do ósemki.

140
00:06:57,135 --> 00:06:58,917
Teraz twoja kolej.

141
00:06:59,017 --> 00:07:02,331
Spróbuj ustalić maksymalną wartościowość 

142
00:07:02,431 --> 00:07:04,300
chloru względem wodoru, 

143
00:07:04,400 --> 00:07:06,237
a potem względem tlenu.

144
00:07:10,112 --> 00:07:12,913
Maksymalna wartościowość chloru

145
00:07:13,013 --> 00:07:16,734
względem wodoru to 1, a względem tlenu 7.

146
00:07:17,154 --> 00:07:19,212
A dla fosforu?

147
00:07:22,258 --> 00:07:25,439
To 3 i 5. Super!

148
00:07:26,158 --> 00:07:28,893
Pamiętaj, że wartościowość maksymalna 

149
00:07:28,993 --> 00:07:32,094
względem wodoru albo tlenu to nie wszystko.

150
00:07:32,194 --> 00:07:34,911
Niektóre pierwiastki stać na więcej.

151
00:07:35,011 --> 00:07:37,277
Liczba łapek, a więc wartościowość, 

152
00:07:37,377 --> 00:07:40,030
bywa u nich zmienna jak pogoda w kwietniu.

153
00:07:40,218 --> 00:07:41,943
Jest jeszcze grupa 18.

154
00:07:42,043 --> 00:07:44,364
 ale to całkiem inna historia.

155
00:07:44,464 --> 00:07:47,027
O tych pierwiastkach dowiesz się 

156
00:07:47,127 --> 00:07:49,498
z filmu o gazach szlachetnych.

157
00:07:53,170 --> 00:07:55,878
Maksymalna wartościowość pierwiastków 

158
00:07:55,978 --> 00:07:59,285
względem tlenu jest równa numerowi grupy 

159
00:07:59,385 --> 00:08:01,319
w grupach pierwszej i drugiej 

160
00:08:01,419 --> 00:08:04,461
oraz numerowi grupy pomniejszonemu o 10

161
00:08:04,561 --> 00:08:07,677
dla grup od 13. do 17.

162
00:08:08,494 --> 00:08:11,519
Maksymalna wartościowość względem wodoru

163
00:08:11,619 --> 00:08:14,934
dla pierwiastków grup pierwszej, drugiej i 13.

164
00:08:15,034 --> 00:08:17,918
wynosi odpowiednio 1, 2 i 3.

165
00:08:18,136 --> 00:08:20,845
W grupach od 14. do 17. to liczba

166
00:08:20,945 --> 00:08:24,356
jakiej brakuje atomowi danego pierwiastka 

167
00:08:24,456 --> 00:08:26,864
do uzyskania ośmiu elektronów 

168
00:08:26,964 --> 00:08:28,669
na ostatniej powłoce.

169
00:08:30,474 --> 00:08:33,159
Mam nadzieję, że nasza potworna lekcja 

170
00:08:33,259 --> 00:08:36,072
ci się spodobała i nie zapomnisz się nią 

171
00:08:36,172 --> 00:08:37,673
podzielić ze znajomymi.

172
00:08:37,773 --> 00:08:41,824
Do usłyszenia na pistacja.tv