1
00:00:01,747 --> 00:00:04,939
Niedzielne popołudnie. Mama właśnie wkłada 

2
00:00:05,039 --> 00:00:08,030
do piekarnika blachę pysznych ciasteczek 

3
00:00:08,130 --> 00:00:11,934
z czekoladą, a ty raczej nie myślisz o chemii...

4
00:00:12,034 --> 00:00:15,439
Ale czy wiesz, że gdyby nie endotermiczna 

5
00:00:15,539 --> 00:00:17,756
reakcja rozkładu proszku do pieczenia, 

6
00:00:17,856 --> 00:00:20,093
na ciasteczkach można by sobie 

7
00:00:20,193 --> 00:00:22,630
raczej złamać ząb?

8
00:00:33,442 --> 00:00:35,876
Główny składnik proszku do pieczenia

9
00:00:35,976 --> 00:00:37,375
to wodorowęglan sodu.

10
00:00:37,707 --> 00:00:40,430
Podczas jego rozkładu wydziela się

11
00:00:40,530 --> 00:00:43,263
tlenek węgla (IV), czyli CO2

12
00:00:43,364 --> 00:00:46,080
który sprawia, że ciasto staje się pulchne.

13
00:00:46,329 --> 00:00:49,126
Jednak proszek do pieczenia może leżeć 

14
00:00:49,226 --> 00:00:52,023
w kuchennej szafce nawet kilka miesięcy

15
00:00:52,123 --> 00:00:55,692
i żaden ditlenek węgla się z niego nie wydzieli.

16
00:00:55,792 --> 00:00:57,377
Dlaczego?

17
00:00:57,490 --> 00:01:01,072
Otóż dlatego, że rozkład wodorowęglanu sodu

18
00:01:01,172 --> 00:01:03,487
to reakcja endoenergetyczna.

19
00:01:03,626 --> 00:01:05,949
Żeby zaszła trzeba cały czas 

20
00:01:06,049 --> 00:01:08,863
dostarczać energii w formie ciepła.

21
00:01:09,700 --> 00:01:12,874
Kiedy energia dostarczana jest w formie ciepła

22
00:01:12,974 --> 00:01:15,300
możemy powiedzieć, że jest nie tylko

23
00:01:15,401 --> 00:01:18,848
endoenergetyczna, ale też endotermiczna.

24
00:01:19,514 --> 00:01:22,680
Przekładając ten chemiczny opis na ciasteczka

25
00:01:22,780 --> 00:01:25,434
reakcja rozpocznie się dopiero wtedy

26
00:01:25,534 --> 00:01:28,576
gdy włożymy ciasto do rozgrzanego piekarnika

27
00:01:28,676 --> 00:01:30,593
i będzie zachodziła dopóty, 

28
00:01:30,693 --> 00:01:33,184
dopóki ciasto będzie gorące.

29
00:01:33,687 --> 00:01:36,155
W świecie chemii zachodzą też 

30
00:01:36,255 --> 00:01:38,303
reakcje egzoenergetyczne.

31
00:01:38,507 --> 00:01:40,915
W takich reakcjach powstaje energia

32
00:01:41,015 --> 00:01:43,423
która jest wydzielana do otoczenia.

33
00:01:44,509 --> 00:01:46,384
Przykładem jest reakcja 

34
00:01:46,484 --> 00:01:48,031
spalania drewna w kominku.

35
00:01:48,229 --> 00:01:51,284
W jej wyniku do otoczenia wydzielana jest

36
00:01:51,384 --> 00:01:53,151
energia w postaci ciepła

37
00:01:53,251 --> 00:01:56,992
czyli jest to jednocześnie reakcja egzotermiczna

38
00:01:57,859 --> 00:02:00,305
Wydzielana w reakcji egzoenergetycznej

39
00:02:00,405 --> 00:02:03,647
energia może przyjąć też inną postać.

40
00:02:03,904 --> 00:02:06,720
Przykładem jest działanie poduszki powietrznej.

41
00:02:07,488 --> 00:02:10,805
Przy zderzeniu impuls elektryczny inicjuje 

42
00:02:10,905 --> 00:02:14,143
rozkład znajdującego się wewnątrz poduszki

43
00:02:14,243 --> 00:02:18,752
azydku sodu, związku o wzorze NaN3.

44
00:02:18,852 --> 00:02:21,568
W wyniku tej reakcji powstaje azot

45
00:02:21,668 --> 00:02:23,360
który wypełnia poduszkę.

46
00:02:23,942 --> 00:02:26,189
Reakcja jest tak gwałtowna, 

47
00:02:26,289 --> 00:02:29,224
że wybuch poduszki, choć ratuje życie

48
00:02:29,324 --> 00:02:32,063
może także połamać nos albo żebra.

49
00:02:32,544 --> 00:02:35,392
Wydziela się tutaj duża ilość energii

50
00:02:35,492 --> 00:02:38,426
ale nie w formie ciepła, lecz pracy 

51
00:02:38,526 --> 00:02:41,791
jaką wykonuje azot napełniając poduszkę.

52
00:02:44,373 --> 00:02:47,373
Zwróć uwagę, że reakcja spalania drewna 

53
00:02:47,473 --> 00:02:51,434
i napełniania poduszki nie zachodzi samoistnie.

54
00:02:51,619 --> 00:02:53,602
Ogień sam się nie zapali.

55
00:02:53,702 --> 00:02:55,637
Musimy go rozniecić.

56
00:02:55,853 --> 00:02:58,042
Podobnie w poduszce powietrznej.

57
00:02:58,142 --> 00:02:59,553
Do uwolnienia azotu 

58
00:02:59,653 --> 00:03:02,015
potrzebny jest impuls elektryczny.

59
00:03:02,543 --> 00:03:05,329
Tak więc nawet w reakcjach, w których 

60
00:03:05,429 --> 00:03:08,538
energia się wydziela, potrzeba na początku 

61
00:03:08,638 --> 00:03:11,374
dostarczyć pewną jej ilość z zewnątrz.

62
00:03:11,474 --> 00:03:14,558
Później tę energię z nawiązką odzyskujemy.

63
00:03:14,989 --> 00:03:18,276
Czasem ten początkowy impuls jest jednak 

64
00:03:18,376 --> 00:03:20,959
naprawdę duży i trudny do uzyskania.

65
00:03:21,156 --> 00:03:24,288
By zmniejszyć początkowy wkład energii

66
00:03:24,388 --> 00:03:26,052
czyli fachowo mówiąc 

67
00:03:26,152 --> 00:03:29,643
obniżyć energię aktywacji, możemy zastosować

68
00:03:29,743 --> 00:03:32,223
substancję zwaną katalizatorem.

69
00:03:34,660 --> 00:03:37,344
Pewnie nie raz zdarzyło ci się skaleczyć.

70
00:03:37,444 --> 00:03:40,137
Być może higienistka przemywała Ci wtedy

71
00:03:40,237 --> 00:03:41,695
 rankę wodą utlenioną.

72
00:03:41,802 --> 00:03:44,844
Jest to wodny roztwór nadtlenku wodoru

73
00:03:44,944 --> 00:03:47,328
o wzorze H2O2.

74
00:03:47,428 --> 00:03:50,281
Woda utleniona jest związkiem nietrwałym

75
00:03:50,381 --> 00:03:53,394
i powoli rozpada się na wodę i tlen

76
00:03:53,495 --> 00:03:55,255
nawet w butelce.

77
00:03:55,399 --> 00:03:57,989
Przy polewaniu rany wodą utlenioną

78
00:03:58,089 --> 00:04:01,408
każdy jednak widzi, że w kontakcie z krwią

79
00:04:01,508 --> 00:04:04,736
płyn pieni się gwałtownie, wcale nie powoli.

80
00:04:05,327 --> 00:04:08,174
Wydzielanie się tlenu z nadtlenku wodoru

81
00:04:08,274 --> 00:04:10,914
przyspiesza pod wpływem substancji

82
00:04:11,014 --> 00:04:14,207
zawartych we krwi, a konkretnie katalazy.

83
00:04:15,327 --> 00:04:18,967
To one pełnią rolę katalizatora i sprawiają

84
00:04:19,067 --> 00:04:22,038
że praktycznie cała użyta do dezynfekcji 

85
00:04:22,138 --> 00:04:25,645
woda utleniona rozpada się na zwykłą wodę

86
00:04:25,745 --> 00:04:28,541
i tlen. To on zabija mikroby.

87
00:04:31,287 --> 00:04:34,789
Krew, która przyspiesza rozkład wody utlenionej

88
00:04:34,889 --> 00:04:38,014
jest tylko jednym z tysięcy katalizatorów.

89
00:04:38,687 --> 00:04:41,383
Tą nazwą określamy wszystkie substancje

90
00:04:41,483 --> 00:04:43,425
które przyspieszają przebieg 

91
00:04:43,525 --> 00:04:46,101
reakcji chemicznych, a czasami w ogóle

92
00:04:46,201 --> 00:04:47,861
umożliwiają ich przebieg 

93
00:04:47,961 --> 00:04:49,903
obniżając energię aktywacji, 

94
00:04:50,003 --> 00:04:52,347
ale same nie biorą w nich udziału.

95
00:04:53,044 --> 00:04:55,901
Znanymi katalizatorami są platyna

96
00:04:56,001 --> 00:04:59,519
tlenek manganu (IV) czy kwas siarkowy.

97
00:05:03,249 --> 00:05:06,173
Czy znasz jeszcze jakieś reakcje egzo-

98
00:05:06,273 --> 00:05:07,710
i endoenergetyczne?

99
00:05:10,166 --> 00:05:13,290
Egzoenergetycznymi są między innymi:

100
00:05:13,390 --> 00:05:16,158
reakcja cynku z kwasem solnym

101
00:05:16,281 --> 00:05:18,463
oraz wybuchy fajerwerków.

102
00:05:19,066 --> 00:05:22,303
Do reakcji endoenergetycznych zaliczamy

103
00:05:22,403 --> 00:05:23,839
gotowanie jajka

104
00:05:24,050 --> 00:05:26,427
rozkład materiałów światłoczułych 

105
00:05:26,527 --> 00:05:28,190
na kliszy fotograficznej

106
00:05:28,291 --> 00:05:30,381
czy rozpuszczanie kwasku cytrynowego

107
00:05:30,481 --> 00:05:31,841
w wodzie.

108
00:05:34,523 --> 00:05:37,157
A czy możesz podać przykłady reakcji

109
00:05:37,257 --> 00:05:39,966
zachodzących z udziałem katalizatora?

110
00:05:44,276 --> 00:05:47,135
Taką reakcją jest fotosynteza

111
00:05:47,235 --> 00:05:50,167
czyli wytwarzanie cukru przez rośliny 

112
00:05:50,267 --> 00:05:53,278
dzięki pochłanianiu energii słonecznej.

113
00:05:53,813 --> 00:05:57,426
Katalizatorem jest tutaj zielony barwnik, 

114
00:05:57,526 --> 00:06:00,702
chlorofil, a produktem ubocznym tlen.

115
00:06:01,871 --> 00:06:03,830
Podobnie reakcja rozkładu 

116
00:06:03,930 --> 00:06:05,889
cukrów złożonych w ustach.

117
00:06:05,989 --> 00:06:08,921
Katalizatorem jest tutaj amylaza ślinowa

118
00:06:09,021 --> 00:06:10,942
czyli enzym trawienny.

119
00:06:12,220 --> 00:06:15,656
Jeśli udało ci się znaleźć inne reakcje tego typu

120
00:06:15,756 --> 00:06:18,622
napisz nam o tym w komentarzu pod filmem.

121
00:06:22,127 --> 00:06:25,279
Reakcja egzoenergetyczna to taka

122
00:06:25,379 --> 00:06:27,656
w której reagujące substancje

123
00:06:27,756 --> 00:06:29,999
wydzielają energię do otoczenia.

124
00:06:30,205 --> 00:06:32,610
Kiedy energia ta ma postać ciepła 

125
00:06:32,710 --> 00:06:35,518
mówimy o reakcji egzotermicznej.

126
00:06:36,680 --> 00:06:39,871
Reakcja endoenergetyczna to taka

127
00:06:39,971 --> 00:06:42,869
w której reagujące ze sobą substancje 

128
00:06:42,969 --> 00:06:45,246
pobierają energię z otoczenia.

129
00:06:45,415 --> 00:06:48,334
Kiedy układ pobiera energię w formie ciepła

130
00:06:48,434 --> 00:06:51,135
mówimy o reakcji endotermicznej.

131
00:06:51,767 --> 00:06:54,710
Niezależnie od tego, czy w wyniku reakcji

132
00:06:54,810 --> 00:06:57,534
energia jest wydzielana, czy pobierana

133
00:06:57,634 --> 00:07:00,071
każda przemiana chemiczna wymaga 

134
00:07:00,171 --> 00:07:02,910
pewnej inicjującej ją porcji energii.

135
00:07:03,647 --> 00:07:06,827
Katalizator to substancja zwiększająca 

136
00:07:06,927 --> 00:07:09,229
szybkość reakcji i obniżająca

137
00:07:09,329 --> 00:07:11,101
jej energię aktywacji.

138
00:07:12,074 --> 00:07:14,241
Jeśli ten film ci się spodobał 

139
00:07:14,341 --> 00:07:16,000
to koniecznie łapka w górę!

140
00:07:16,100 --> 00:07:19,423
I pamiętaj, że na stronie pistacja.tv

141
00:07:19,523 --> 00:07:21,600
znajdziesz wiele innych lekcji 

142
00:07:21,700 --> 00:07:25,496
które pomogą ci w nauce chemii i matematyki.