1
00:00:01,024 --> 00:00:04,096
Czy wiesz, że w kosmetykach kryjących

2
00:00:04,352 --> 00:00:08,063
Takich jak pudry, podkłady, cienie i korektory

3
00:00:08,163 --> 00:00:11,792
szerokie zastosowanie znajdują tlenki żelaza?

4
00:00:12,544 --> 00:00:15,392
Te ciekawe związki, zależnie od stopnia

5
00:00:15,492 --> 00:00:18,489
utlenienia żelaza przybierają inną barwę.

6
00:00:18,679 --> 00:00:22,407
I tak tlenek żelaza 2 jest czarny.

7
00:00:22,611 --> 00:00:25,606
Tlenek żelaza III czerwono rudy

8
00:00:25,856 --> 00:00:29,524
a gdy go wyprażymy, otrzymamy żółty barwnik

9
00:00:29,696 --> 00:00:32,387
nazywany żółtym tlenkiem żelaza 

10
00:00:32,487 --> 00:00:35,949
choć tak naprawdę jest to hydroksytlenek.

11
00:00:36,352 --> 00:00:39,390
Te trzy kolory, w zależności od proporcji

12
00:00:39,490 --> 00:00:42,604
pozwalają uzyskać praktycznie każdy odcień

13
00:00:42,752 --> 00:00:44,747
brązu czy beżu i w chłodnych

14
00:00:44,847 --> 00:00:46,915
 i w cieplejszych odcieniach.

15
00:00:57,232 --> 00:00:59,089
Pamiętasz naszego potworka

16
00:00:59,189 --> 00:01:00,629
symbolizującego tlen 

17
00:01:00,729 --> 00:01:03,466
z filmu o wartościowości pierwiastków?

18
00:01:04,000 --> 00:01:07,328
Jest on bardzo sympatyczny i towarzyski.

19
00:01:07,584 --> 00:01:10,400
Lubi łączyć się z innymi pierwiastkami

20
00:01:10,656 --> 00:01:13,228
a i one lubią jego towarzystwo.

21
00:01:13,581 --> 00:01:16,669
Związki tlenu z innymi pierwiastkami 

22
00:01:16,769 --> 00:01:18,161
nazywamy tlenkami

23
00:01:18,592 --> 00:01:22,446
i ten film będzie poświęcony właśnie im.

24
00:01:23,712 --> 00:01:26,499
Aby jednak powstał tlenek,musi dojść 

25
00:01:26,599 --> 00:01:29,950
do reakcji chemicznej, czyli nasz sympatyczny

26
00:01:30,050 --> 00:01:32,530
 stworek musi stworzyć związek.

27
00:01:32,928 --> 00:01:36,180
Czasami reakcja taka zachodzi gwałtownie

28
00:01:36,280 --> 00:01:38,459
 i przybiera formę spalania

29
00:01:38,560 --> 00:01:42,180
jak w przypadku reakcji tlenu z magnezem

30
00:01:42,280 --> 00:01:45,483
czy z węglem, a czasami jest powolna

31
00:01:45,583 --> 00:01:48,286
jak podczas rdzewienia żelaza.

32
00:01:49,056 --> 00:01:52,128
Możesz dokładnie obejrzeć ten ostatni przykład

33
00:01:52,384 --> 00:01:54,492
w naszej lekcji o korozji.

34
00:01:57,760 --> 00:01:59,387
Zapiszmy i uzgodnijmy 

35
00:01:59,487 --> 00:02:01,343
reakcję spalania magnezu:

36
00:02:01,988 --> 00:02:03,317
Mg

37
00:02:03,764 --> 00:02:05,445
plus O2

38
00:02:06,208 --> 00:02:08,549
powstaje MgO.

39
00:02:09,580 --> 00:02:12,508
Po lewej stronie, w cząsteczce tlenu

40
00:02:12,608 --> 00:02:14,656
mamy dwa atomy tego pierwiastka.

41
00:02:15,168 --> 00:02:18,283
Po prawej, w tlenku, tylko jeden.

42
00:02:18,752 --> 00:02:20,342
Dopisujemy więc dwójkę 

43
00:02:20,442 --> 00:02:22,674
przed cząsteczką tlenku magnezu.

44
00:02:22,919 --> 00:02:24,850
W ten sposób po prawej stronie 

45
00:02:24,950 --> 00:02:27,868
podwoiła nam się także liczba atomów magnezu

46
00:02:27,968 --> 00:02:30,570
musimy więc dopisać dwójkę przed magnezem

47
00:02:30,670 --> 00:02:32,366
 po lewej stronie równania.

48
00:02:32,832 --> 00:02:35,476
Teraz po obu stronach mamy po tyle samo

49
00:02:35,576 --> 00:02:37,183
 atomów każdego rodzaju.

50
00:02:37,440 --> 00:02:40,430
Nazwę produktu tej reakcji tworzymy

51
00:02:40,530 --> 00:02:43,818
zaczynając od słowa tlenek, a następnie

52
00:02:43,918 --> 00:02:47,169
odpowiadamy na pytanie czego: magnezu.

53
00:02:47,424 --> 00:02:49,935
Otrzymujemy więc tlenek magnezu.

54
00:02:50,518 --> 00:02:51,646
O tworzeniu nazw 

55
00:02:51,746 --> 00:02:53,567
związków dwupierwiastkowych

56
00:02:53,824 --> 00:02:56,862
opowiadamy dokładnie w innej lekcji.

57
00:02:57,432 --> 00:03:01,390
Teraz spalanie siarki do tlenku siarki 6.

58
00:03:01,946 --> 00:03:04,291
Es plus O2

59
00:03:04,535 --> 00:03:06,636
powstaje SO3.

60
00:03:07,648 --> 00:03:09,700
Tu mamy trochę uzgadniania.

61
00:03:09,952 --> 00:03:12,548
Warto w pierwszej kolejności zwrócić uwagę

62
00:03:12,648 --> 00:03:14,047
na liczbę atomów tlenu.

63
00:03:14,304 --> 00:03:17,632
Po lewej stronie są dwa, po prawej trzy.

64
00:03:17,888 --> 00:03:20,784
Musimy znaleźć najmniejszą wspólną 

65
00:03:20,884 --> 00:03:23,106
wielokrotność. Będzie to 6.

66
00:03:23,364 --> 00:03:26,287
Po lewej dopisujemy więc trójkę przed

67
00:03:26,387 --> 00:03:29,028
cząsteczką tlenu, a po prawej dwójkę

68
00:03:29,128 --> 00:03:30,981
 przed tlenkiem siarki 6.

69
00:03:31,200 --> 00:03:33,760
W ten sposób po obu stronach równania

70
00:03:34,016 --> 00:03:36,064
mamy po 6 atomów tlenu.

71
00:03:36,540 --> 00:03:37,964
Teraz siarka.

72
00:03:38,099 --> 00:03:40,959
Widzimy, że wystarczy dopisać dwójkę 

73
00:03:41,059 --> 00:03:44,470
przed siarką po lewej i wszystko się zgadza.

74
00:03:46,043 --> 00:03:49,269
Zapiszmy jeszcze reakcję sodu z tlenem.

75
00:03:49,473 --> 00:03:51,858
A może spróbujesz samodzielnie?

76
00:03:55,520 --> 00:03:58,592
A teraz sprawdź, czy masz tak samo, jak ja.

77
00:03:58,848 --> 00:04:01,863
Zgadza się? To świetnie!

78
00:04:02,688 --> 00:04:06,016
Jeśli zapis reakcji z tlenem sprawia ci problem

79
00:04:06,272 --> 00:04:08,349
obejrzyj koniecznie nasz film 

80
00:04:08,449 --> 00:04:10,809
o zapisywaniu reakcji chemicznych.

81
00:04:13,751 --> 00:04:17,587
Tlenki to bardzo różnorodna grupa związków.

82
00:04:17,791 --> 00:04:20,827
Poznajmy bliżej kilku jej reprezentantów.

83
00:04:21,375 --> 00:04:25,206
Zacznijmy od tlenku wapnia o wzorze CaO.

84
00:04:25,471 --> 00:04:27,519
Ma on postać białego proszku

85
00:04:27,700 --> 00:04:30,491
o właściwościach silnie higroskopijnych

86
00:04:30,591 --> 00:04:32,499
czyli pochłania wodę.

87
00:04:33,151 --> 00:04:35,782
Potocznie nazywamy go wapnem palonym, bo

88
00:04:35,882 --> 00:04:38,782
powstaje w wyniku wypalania skał wapiennych.

89
00:04:39,195 --> 00:04:42,579
Ma zastosowanie w budownictwie, do produkcji 

90
00:04:42,679 --> 00:04:44,766
zaprawy cementowo-wapiennej.

91
00:04:44,927 --> 00:04:48,030
Tlenek wapnia stosuje się również jako nawóz

92
00:04:48,130 --> 00:04:50,302
 sztuczny do odkwaszania gleby.

93
00:04:51,839 --> 00:04:55,229
Innym przykładem stałego tlenku jest tlenek

94
00:04:55,329 --> 00:04:58,458
krzemu 4, zwany potocznie krzemionką.

95
00:04:59,007 --> 00:05:01,173
Jeśli w wakacje będziesz nad morzem

96
00:05:01,273 --> 00:05:03,453
na pewno go zobaczysz, bo krzemionka

97
00:05:03,553 --> 00:05:05,806
to główny składnik piasku.

98
00:05:06,431 --> 00:05:09,591
W jego ziarnach atomy ułożone są w regularny 

99
00:05:09,691 --> 00:05:12,067
sposób, tworząc sieć krystaliczną.

100
00:05:12,319 --> 00:05:15,275
Krystaliczny tlenek krzemu, występujący 

101
00:05:15,375 --> 00:05:18,294
w piasku, nazywamy kwarcem, a piasek 

102
00:05:18,394 --> 00:05:20,942
złożony z ziaren kwarcu nazywamy 

103
00:05:21,042 --> 00:05:24,443
piaskiem kwarcowym lub piaskiem szklarskim.

104
00:05:25,272 --> 00:05:28,417
Jeśli w sieci krystalicznej tlenku krzemu 

105
00:05:28,517 --> 00:05:30,772
w procesie tworzenia kryształów 

106
00:05:30,872 --> 00:05:33,716
zamknięte zostaną inne związki chemiczne

107
00:05:33,816 --> 00:05:38,562
 wtedy powstają piękne barwne minerały takie

108
00:05:38,662 --> 00:05:43,735
 jak agat, onyks, krzemień pasiasty czy jaspis.

109
00:05:45,343 --> 00:05:48,159
Kwarc ma też kilka ciekawych właściwości.

110
00:05:48,671 --> 00:05:50,804
Na przykład, kiedy go stopimy

111
00:05:50,904 --> 00:05:52,510
a następnie ochłodzimy

112
00:05:52,614 --> 00:05:54,715
nie utworzy ponownie kwarcu.

113
00:05:54,918 --> 00:05:57,092
Krzemionka zastygnie w formie 

114
00:05:57,192 --> 00:05:59,811
nieuporządkowanej, niekrystalicznej.

115
00:06:00,191 --> 00:06:03,007
Taką amorficzna postać tlenku krzemu

116
00:06:03,107 --> 00:06:04,543
nazywamy szkłem.

117
00:06:05,311 --> 00:06:08,383
Szkło czysto krzemionkowe jest bezbarwne.

118
00:06:08,639 --> 00:06:11,322
Aby nadać mu kolor, do tlenku krzemu

119
00:06:11,422 --> 00:06:13,421
 dodaje się innych tlenków.

120
00:06:13,759 --> 00:06:16,523
Dodanie odrobiny tlenku kobaltu 2 

121
00:06:16,623 --> 00:06:19,387
daje odcień intensywnie niebieski.

122
00:06:19,712 --> 00:06:23,231
Tlenek chromu 3 wytwarza piękną zieleń

123
00:06:23,487 --> 00:06:27,507
a tlenek manganu 4 barwi szkło na fioletowo.

124
00:06:28,117 --> 00:06:30,815
Tlenki żelaza, o których mówiliśmy 

125
00:06:30,915 --> 00:06:34,113
już wcześniej, występują nie tylko w rdzy 

126
00:06:34,213 --> 00:06:35,262
i kosmetykach.

127
00:06:35,518 --> 00:06:38,626
Ciekawe barwy tlenków sprawiają, że chętnie

128
00:06:38,726 --> 00:06:41,834
wykorzystuje się je w przemyśle spożywczym:

129
00:06:42,175 --> 00:06:45,247
nadają piękne kolory żelkom i lizakom -

130
00:06:45,549 --> 00:06:48,713
- oraz w farmacji, gdzie barwi się nimi 

131
00:06:48,813 --> 00:06:51,093
rozmaite tabletki i kapsułki.

132
00:06:53,439 --> 00:06:56,733
Nie każdy tlenek to proszek czy kryształ.

133
00:06:57,023 --> 00:06:59,327
Jako że tlen sam jest gazem

134
00:06:59,583 --> 00:07:01,618
chętnie tworzy też połączenia

135
00:07:01,718 --> 00:07:03,537
 które mają gazową postać.

136
00:07:03,637 --> 00:07:06,377
Przykładami są znane wszystkim

137
00:07:06,477 --> 00:07:08,287
 tlenki węgla 2 i 4.

138
00:07:08,543 --> 00:07:11,035
Tlenki węgla na pozór wyglądają 

139
00:07:11,135 --> 00:07:13,325
jak jednojajowi bliźniacy.

140
00:07:13,663 --> 00:07:16,050
Obaj bezbarwni, bezwonni

141
00:07:16,150 --> 00:07:18,435
 i ciężsi od powietrza.

142
00:07:18,842 --> 00:07:21,268
Jednak tlenek węgla 4 jest na ogół 

143
00:07:21,368 --> 00:07:26,292
niegroźnym gazem. Może nam szkodzić najwyżej pośrednio, bo jest jednym 

144
00:07:26,392 --> 00:07:28,818
z tak zwanych gazów cieplarnianych.

145
00:07:28,918 --> 00:07:30,973
Jego brat, tlenek węgla 2

146
00:07:31,073 --> 00:07:33,886
z pewnością nie jest nieszkodliwy.

147
00:07:34,143 --> 00:07:36,763
Jego nazwa potoczna to czad.

148
00:07:37,215 --> 00:07:39,862
Powstaje podczas spalania węgla przy

149
00:07:39,962 --> 00:07:43,582
niewystarczającej ilości tlenu i jest trujący.

150
00:07:43,871 --> 00:07:46,485
Zajmuje w krwinkach miejsce tlenu

151
00:07:46,585 --> 00:07:49,391
i w ten sposób uniemożliwia komórkom

152
00:07:49,491 --> 00:07:51,863
oddychanie. Po prostu je dusi.

153
00:07:52,827 --> 00:07:54,879
Zwany jest cichym zabójcą

154
00:07:55,135 --> 00:07:57,680
bo nie zobaczysz go, ani nie poczujesz.

155
00:07:58,463 --> 00:08:01,279
Druga para tlenków, o której chcę ci powiedzieć

156
00:08:01,535 --> 00:08:04,351
jest bardziej jak bliźniaki dwujajowe.

157
00:08:04,863 --> 00:08:06,911
Na oko nie są zbyt podobne.

158
00:08:07,167 --> 00:08:09,712
Jeden to gaz, a drugi w normalnych

159
00:08:09,812 --> 00:08:11,518
 warunkach jest cieczą.

160
00:08:12,031 --> 00:08:14,598
Oba są za to tak samo złośliwe.

161
00:08:14,855 --> 00:08:18,431
Tlenek siarki 4 ma ostry, duszący zapach.

162
00:08:18,719 --> 00:08:21,335
Działa silnie drażniąco na błony śluzowe.

163
00:08:21,457 --> 00:08:24,526
Dostaje się do atmosfery w wyniku spalania

164
00:08:24,626 --> 00:08:26,878
 zasiarczonych paliw kopalnych.

165
00:08:27,135 --> 00:08:30,207
Opowiadaliśmy o nim trochę w filmie o smogu

166
00:08:30,336 --> 00:08:32,315
i zanieczyszczeniach powietrza.

167
00:08:32,844 --> 00:08:35,029
Jego brat, tlenek siarki 6

168
00:08:35,129 --> 00:08:38,346
 w temperaturze pokojowej jest cieczą.

169
00:08:38,483 --> 00:08:41,750
Oba w reakcji z wodą stają się żrące.

170
00:08:42,238 --> 00:08:44,929
Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden 

171
00:08:45,029 --> 00:08:46,915
bardzo popularny tlenek:

172
00:08:47,359 --> 00:08:49,667
monotlenek diwodoru.

173
00:08:49,911 --> 00:08:52,337
Może znasz tę nazwę z memów?

174
00:08:52,735 --> 00:08:55,748
Nie jest to poprawna nazwa chemiczna 

175
00:08:55,848 --> 00:08:57,867
a oznacza po prostu wodę.

176
00:08:58,367 --> 00:09:01,183
Jemu także poświęciliśmy osobny film

177
00:09:01,439 --> 00:09:03,487
ale warto tu o nim powiedzieć

178
00:09:03,743 --> 00:09:05,243
Ponieważ pokazuje nam

179
00:09:05,343 --> 00:09:07,582
 jak różnorodną grupą są tlenki

180
00:09:08,095 --> 00:09:10,692
i jak różne mają właściwości.

181
00:09:14,542 --> 00:09:17,823
Tlenki to związki pierwiastków z tlenem.

182
00:09:18,079 --> 00:09:20,895
Jednym ze sposobów otrzymywania tlenków

183
00:09:21,151 --> 00:09:24,735
jest bezpośrednia reakcja pierwiastka z tlenem.

184
00:09:25,503 --> 00:09:28,225
Nazwy tlenków tworzymy, dodając do słowa 

185
00:09:28,325 --> 00:09:30,862
"tlenek" nazwę tworzącego go, drugiego 

186
00:09:30,962 --> 00:09:32,670
pierwiastka w dopełniaczu.

187
00:09:33,183 --> 00:09:37,023
Na przykład tlenek sodu czy tlenek siarki 6.

188
00:09:39,227 --> 00:09:42,805
Nasz sympatyczny kolega, tlen, kazał ci 

189
00:09:42,905 --> 00:09:45,855
przekazać, że zaprasza na kolejne spotkanie 

190
00:09:45,955 --> 00:09:49,203
z pistacją. Do usłyszenia!