1
00:00:01,280 --> 00:00:03,527
Czy wiesz, że okrążając nasz glob 

2
00:00:03,627 --> 00:00:09,079
wzdłuż równika trzeba by przebyć 40 076 km

3
00:00:09,393 --> 00:00:12,116
a z bieguna północnego na południowy

4
00:00:12,216 --> 00:00:15,240
i z powrotem, tylko 40008 km?

5
00:00:15,872 --> 00:00:19,456
Z tego wynika, że Ziemia nie jest idealną kulą.

6
00:00:20,224 --> 00:00:21,864
Wirując wokół własnej osi 

7
00:00:21,964 --> 00:00:24,319
troszkę się spłaszczyła na biegunach.

8
00:00:24,832 --> 00:00:27,834
Różnica jest jednak zbyt mała, by było ją widać

9
00:00:27,934 --> 00:00:30,316
na globusie, który odwzorowuje nasz glob

10
00:00:30,416 --> 00:00:32,486
 w małej skali.

11
00:00:44,800 --> 00:00:47,736
Może wiesz już z lekcji przyrody, że Ziemia

12
00:00:47,836 --> 00:00:50,772
wędruje dookoła Słońca i zarazem obraca się

13
00:00:50,873 --> 00:00:53,760
wokół własnej osi, niczym bączek-zabawka.

14
00:00:54,272 --> 00:00:57,028
Ta oś, nazywana osią ziemską, to umowna

15
00:00:57,128 --> 00:01:00,194
linia prosta przechodząca przez środek Ziemi

16
00:01:00,294 --> 00:01:03,072
i łącząca ze sobą dwa jej skrajne punkty

17
00:01:03,172 --> 00:01:06,238
czyli biegun północny i położony naprzeciwko

18
00:01:06,338 --> 00:01:07,856
biegun południowy.

19
00:01:09,246 --> 00:01:11,080
Wskutek wirowania nasz glob 

20
00:01:11,180 --> 00:01:13,166
ulega spłaszczeniu na biegunach

21
00:01:13,266 --> 00:01:15,774
o czym mówimy na samym początku filmu.

22
00:01:16,544 --> 00:01:18,760
Powierzchnia Ziemi, jak dobrze wiesz

23
00:01:18,860 --> 00:01:20,383
nie jest idealnie płaska.

24
00:01:20,640 --> 00:01:23,470
Znajdziesz na niej wysokie góry i wyżyny

25
00:01:23,570 --> 00:01:25,702
ale i miejsca położone poniżej 

26
00:01:25,802 --> 00:01:27,552
poziomu morza - depresje.

27
00:01:28,320 --> 00:01:30,852
Choć dla człowieka te różnice wysokości

28
00:01:30,952 --> 00:01:33,566
są bardzo duże, w porównaniu z rozmiarami

29
00:01:33,666 --> 00:01:35,999
naszej planety są w zasadzie niczym.

30
00:01:36,256 --> 00:01:38,698
W uproszczeniu możemy więc powiedzieć

31
00:01:38,798 --> 00:01:40,095
że Ziemia jest kulą.

32
00:01:40,352 --> 00:01:43,555
Dlatego jej model - globus - też jest kulą

33
00:01:43,655 --> 00:01:46,239
tyle że niedużą, wykonaną w skali.

34
00:01:49,430 --> 00:01:51,736
Przyjrzyj się uważnie globusowi.

35
00:01:51,872 --> 00:01:53,408
Są na nim linie.

36
00:01:53,664 --> 00:01:55,456
Często opisane liczbami.

37
00:01:55,712 --> 00:01:58,528
To południki i równoleżniki.

38
00:01:58,784 --> 00:02:02,112
Wszystkie razem tworzą siatkę geograficzną.

39
00:02:02,880 --> 00:02:04,904
Te linie są umowne, to znaczy

40
00:02:05,004 --> 00:02:07,743
że nie znajdziesz ich w rzeczywistości.

41
00:02:08,000 --> 00:02:11,109
Ludzie umówili się ze sobą na ich istnienie.

42
00:02:12,096 --> 00:02:14,995
Południki to linie w kształcie półokręgu

43
00:02:15,095 --> 00:02:17,994
 łączące ze sobą bieguny kuli ziemskiej.

44
00:02:18,292 --> 00:02:20,505
Wszystkie mają taką samą długość 

45
00:02:20,605 --> 00:02:23,024
i biegną w kierunku północ-południe.

46
00:02:25,920 --> 00:02:29,015
Równoleżniki to okręgi różnej długości 

47
00:02:29,115 --> 00:02:31,807
biegnące w kierunku wschód-zachód.

48
00:02:32,064 --> 00:02:34,776
Im bardziej zbliżamy się do biegunów 

49
00:02:34,876 --> 00:02:37,439
tym równoleżniki stają się krótsze.

50
00:02:39,744 --> 00:02:42,164
Najdłuższy z nich, mierzący nieco ponad

51
00:02:42,264 --> 00:02:45,783
400000 km i leżący dokładnie w połowie

52
00:02:45,883 --> 00:02:47,918
odległości między biegunami

53
00:02:48,018 --> 00:02:49,470
nazywamy równikiem.

54
00:02:51,520 --> 00:02:54,848
Równik dzieli kulę ziemską na dwie półkule

55
00:02:55,005 --> 00:02:56,563
północną

56
00:02:57,920 --> 00:02:59,456
i południową.

57
00:03:00,224 --> 00:03:03,476
Oprócz niego na globusie wyznaczono jeszcze

58
00:03:03,576 --> 00:03:05,675
cztery charakterystyczne równoleżniki.

59
00:03:05,775 --> 00:03:08,928
To zwrotniki Raka i Koziorożca

60
00:03:09,696 --> 00:03:11,783
oraz koła podbiegunowe: 

61
00:03:11,883 --> 00:03:13,791
północne i południowe.

62
00:03:15,293 --> 00:03:17,611
O znaczeniu tych linii dowiesz się 

63
00:03:17,711 --> 00:03:19,623
w innych filmach z geografii.

64
00:03:20,960 --> 00:03:23,274
Na globusie można jednak wyznaczyć

65
00:03:23,374 --> 00:03:24,664
nieskończenie wiele 

66
00:03:24,764 --> 00:03:26,591
równoleżników i południków.

67
00:03:26,848 --> 00:03:29,246
Dzięki nim możemy dokładnie określić

68
00:03:29,346 --> 00:03:31,200
położenie obiektów na Ziemi.

69
00:03:32,480 --> 00:03:36,320
Zwróć uwagę na południk oznaczony jako 0°.

70
00:03:36,576 --> 00:03:38,624
To południk początkowy.

71
00:03:39,535 --> 00:03:41,896
Razem z południkiem końcowym

72
00:03:41,996 --> 00:03:45,341
położonym naprzeciwko niego i oznaczonym

73
00:03:45,441 --> 00:03:48,786
jako 180 stopni, dzieli on kulę ziemską 

74
00:03:48,886 --> 00:03:51,678
na półkulę wschodnią i zachodnią.

75
00:03:55,520 --> 00:03:58,849
Cechą charakterystyczną siatki geograficznej

76
00:03:58,949 --> 00:04:01,663
jest to, że równoleżniki i południki

77
00:04:01,763 --> 00:04:04,480
przecinają się ze sobą pod kątem prostym.

78
00:04:08,832 --> 00:04:12,416
Wiesz już,czym jest globus i siatka geograficzna

79
00:04:12,801 --> 00:04:15,592
jednak na co dzień, chcąc dojechać na piknik

80
00:04:15,692 --> 00:04:18,433
albo na wakacje, raczej nie bierzesz ze sobą

81
00:04:18,533 --> 00:04:19,838
 globusa, tylko mapę.

82
00:04:20,351 --> 00:04:23,346
Taka mapa może obejmować Polskę, Europę

83
00:04:23,446 --> 00:04:24,958
 a nawet cały świat.

84
00:04:25,359 --> 00:04:28,287
Jak to się udaje, skoro Ziemia płaska nie jest?

85
00:04:30,079 --> 00:04:31,418
Spójrz na balonik. 

86
00:04:31,518 --> 00:04:34,686
Narysowałam na nim południki i równoleżniki.

87
00:04:35,199 --> 00:04:37,483
Przecinają się one pod kątem prostym

88
00:04:37,583 --> 00:04:40,062
zupełnie jak te w siatce geograficznej.

89
00:04:40,575 --> 00:04:42,788
Kiedy rozetniemy balonik 

90
00:04:46,002 --> 00:04:49,804
i spróbujemy go rozciągnąć, otrzymamy coś 

91
00:04:49,904 --> 00:04:52,605
na kształt mapy, tylko z gumy.

92
00:04:53,119 --> 00:04:55,652
Widzisz jednak, że po naciągnięciu gumy

93
00:04:55,752 --> 00:04:58,433
narysowane linie i kształty prezentują się

94
00:04:58,533 --> 00:05:00,287
nieco inaczej niż wcześniej 

95
00:05:00,387 --> 00:05:02,589
gdy balonik był napompowaną kulką.

96
00:05:03,359 --> 00:05:05,514
Podobnie sytuacja wygląda na mapach.

97
00:05:05,614 --> 00:05:07,658
Żeby przenieść powierzchnię globusa

98
00:05:07,758 --> 00:05:10,003
na kartkę, trzeba tę powierzchnię miejscami

99
00:05:10,103 --> 00:05:12,436
nieco rozciągnąć, a linie tworzące 

100
00:05:12,536 --> 00:05:14,947
siatkę geograficzną stają się powyginane 

101
00:05:15,047 --> 00:05:18,303
i nie zawsze są do siebie pod kątem prostym.

102
00:05:18,697 --> 00:05:22,200
Taką siatkę nazywamy siatką kartograficzną.

103
00:05:26,399 --> 00:05:29,450
Jeśli uważnie oglądasz, bez trudu dopasujesz

104
00:05:29,550 --> 00:05:31,262
opisy do poznanych pojęć.

105
00:05:32,380 --> 00:05:34,791
Miejsce, w którym oś ziemska przecina

106
00:05:34,891 --> 00:05:36,856
powierzchnię półkuli północnej...

107
00:05:41,503 --> 00:05:44,698
Najdłuższy równoleżnik, który dzieli Ziemię

108
00:05:44,798 --> 00:05:47,390
na półkulę północną i południową...

109
00:05:51,999 --> 00:05:55,013
Razem z południkiem 180° dzieli Ziemię

110
00:05:55,113 --> 00:05:57,886
na półkulę wschodnią i zachodnią...

111
00:06:03,263 --> 00:06:06,591
Zwrotnik położony na półkuli południowej...

112
00:06:11,857 --> 00:06:13,464
Masz tak, jak my?

113
00:06:13,665 --> 00:06:15,127
Gratulujemy!

114
00:06:18,623 --> 00:06:19,860
Pamiętasz? 

115
00:06:20,093 --> 00:06:22,306
Mówiliśmy, że południki i równoleżniki 

116
00:06:22,406 --> 00:06:26,055
to linie, które w rzeczywistości nie istnieją.

117
00:06:26,303 --> 00:06:28,697
Są jednak miejsca, w których symbolicznie

118
00:06:28,797 --> 00:06:30,654
zaznaczono te najbardziej znane.

119
00:06:30,911 --> 00:06:32,815
I tak w Londynie jest linia 

120
00:06:32,915 --> 00:06:34,750
wyznaczająca południk zero.

121
00:06:35,263 --> 00:06:38,079
W Ekwadorze znajdziesz pomnik równika.

122
00:06:38,591 --> 00:06:41,663
W Australii pomnik zwrotnika Koziorożca

123
00:06:41,780 --> 00:06:44,755
a w Finlandii linię wyznaczająca fragment 

124
00:06:44,855 --> 00:06:47,038
koła podbiegunowego północnego.

125
00:06:51,647 --> 00:06:54,179
Globus to model Ziemi wykonany w skali.

126
00:06:54,279 --> 00:06:56,827
Poprowadzono na nim siatkę geograficzną 

127
00:06:56,927 --> 00:06:59,326
złożoną z południków i równoleżników.

128
00:06:59,839 --> 00:07:02,350
Południki to półokręgi równej długości 

129
00:07:02,450 --> 00:07:04,977
biegnące od jednego bieguna do drugiego.

130
00:07:05,077 --> 00:07:07,538
Równoleżniki to okręgi różnej długości 

131
00:07:07,638 --> 00:07:09,821
biegnące w kierunku wschód-zachód.

132
00:07:10,079 --> 00:07:12,659
Południki i równoleżniki przecinają się 

133
00:07:12,759 --> 00:07:15,355
pod kątem prostym i pomagają nam określić

134
00:07:15,455 --> 00:07:17,970
położenie obiektów na Ziemi.

135
00:07:21,343 --> 00:07:24,159
Wszystkie południki zbiegają się na biegunach

136
00:07:24,286 --> 00:07:26,307
a cała szkolna wiedza zbiega się 

137
00:07:26,407 --> 00:07:27,486
w naszym serwisie.

138
00:07:27,743 --> 00:07:29,506
Weź więc dobry namiar 

139
00:07:29,606 --> 00:07:32,606
i prostą drogą podążaj na pistacja.tv