1
00:00:01,024 --> 00:00:02,648
Czy wiesz, że dotychczas 

2
00:00:02,748 --> 00:00:05,260
na dno Rowu Mariańskiego, najgłębszego 

3
00:00:05,360 --> 00:00:08,369
miejsca na Ziemi, dotarły tylko trzy ekipy?

4
00:00:08,704 --> 00:00:12,800
Po raz pierwszy dokonano tego w 1960 r.

5
00:00:13,056 --> 00:00:15,988
a członkiem ostatniej z ekip badawczych 

6
00:00:16,088 --> 00:00:18,895
był James Cameron, reżyser takich hitów

7
00:00:18,995 --> 00:00:21,009
jak Titanic, czy Avatar.

8
00:00:32,256 --> 00:00:34,894
Z innych naszych filmów wiesz już pewnie 

9
00:00:34,994 --> 00:00:37,632
że Azja to największy kontynent na Ziemi.

10
00:00:37,888 --> 00:00:39,936
Cechuje ją ogromna różnorodność

11
00:00:40,192 --> 00:00:41,728
i to nie tylko na powierzchni.

12
00:00:42,240 --> 00:00:45,109
Kluczową rolę w ukształtowaniu jej terenu

13
00:00:45,209 --> 00:00:48,028
odgrywa coś, czego nie widać gołym okiem 

14
00:00:48,128 --> 00:00:49,879
- litosfera, czyli sztywna

15
00:00:49,979 --> 00:00:52,042
zewnętrzna powłoka Ziemi.

16
00:00:52,480 --> 00:00:55,434
Litosfera składa się z wielkich fragmentów

17
00:00:55,534 --> 00:00:57,343
zwanych płytami litosfery.

18
00:00:57,856 --> 00:01:00,396
Te płyty nieustannie poruszają się 

19
00:01:00,496 --> 00:01:02,616
względem siebie. Bardzo powoli

20
00:01:02,716 --> 00:01:03,998
ale z ogromną siłą.

21
00:01:04,512 --> 00:01:07,217
W miejscach, gdzie się stykają, napierają 

22
00:01:07,317 --> 00:01:09,775
na siebie, oddalają się lub przesuwają 

23
00:01:09,875 --> 00:01:12,464
względem siebie, dochodzi do najbardziej 

24
00:01:12,564 --> 00:01:15,599
spektakularnych zjawisk geologicznych.

25
00:01:16,288 --> 00:01:18,645
W tych miejscach energia, choć uwalniana

26
00:01:18,745 --> 00:01:20,872
głęboko pod ziemią, daje o sobie znać 

27
00:01:20,972 --> 00:01:22,197
na powierzchni.

28
00:01:22,432 --> 00:01:25,977
O tym, w jaki sposób, opowiem Ci po orzeszku.

29
00:01:31,392 --> 00:01:32,416
Spójrz na mapę.

30
00:01:32,672 --> 00:01:35,488
Azja leży aż na sześciu płytach litosfery.

31
00:01:35,744 --> 00:01:38,560
Największą jest płyta euroazjatycka.

32
00:01:38,816 --> 00:01:40,646
Oprócz niej są jeszcze: 

33
00:01:40,746 --> 00:01:42,655
płyta północnoamerykańska

34
00:01:42,912 --> 00:01:45,372
płyta arabska, płyta irańska

35
00:01:45,472 --> 00:01:49,056
płyta indyjska i płyta filipińska.

36
00:01:49,568 --> 00:01:51,959
Mnogość granic między płytami sprawia 

37
00:01:52,059 --> 00:01:54,900
że kontynent jest bardzo aktywny sejsmicznie.

38
00:01:55,968 --> 00:01:58,838
Niemal codziennością są mniejsze i większe

39
00:01:58,938 --> 00:02:01,887
trzęsienia ziemi oraz wybuchy wulkanów.

40
00:02:02,112 --> 00:02:04,720
Aktywność płyt litosfery w tamtym rejonie

41
00:02:04,820 --> 00:02:06,975
przejawia się też na inne sposoby.

42
00:02:07,488 --> 00:02:09,280
Żeby je poznać wybierzemy się

43
00:02:09,536 --> 00:02:12,096
w podróż po południowej i wschodniej Azji.

44
00:02:12,864 --> 00:02:15,168
Naszą podróż zaczynamy w Himalajach

45
00:02:15,680 --> 00:02:17,378
najwyższych górach świata.

46
00:02:17,728 --> 00:02:20,613
Te majestatyczne szczyty to efekt zderzenia

47
00:02:20,713 --> 00:02:22,661
dwóch potężnych płyt litosfery

48
00:02:22,761 --> 00:02:24,709
jakie miało miejsce w czasach 

49
00:02:24,809 --> 00:02:27,368
alpejskich ruchów górotwórczych.

50
00:02:28,224 --> 00:02:29,984
Zderzenie to utworzyło też inne

51
00:02:30,084 --> 00:02:31,705
wysokie łańcuchy górskie: 

52
00:02:31,805 --> 00:02:37,177
Karakorum, Hindukusz, Pamir, czy Kunlun

53
00:02:37,277 --> 00:02:40,510
które w dodatku cały czas... rosną.

54
00:02:41,280 --> 00:02:43,973
Najwyższy szczyt na Ziemi - Mount Everest

55
00:02:44,073 --> 00:02:46,724
jeszcze nie powiedział "stop" i za jakiś czas

56
00:02:46,824 --> 00:02:49,542
może okazać się, że ma całkiem inną wysokość

57
00:02:49,642 --> 00:02:51,786
niż ta, którą znamy obecnie: 

58
00:02:51,886 --> 00:02:56,967
8849 metrów nad poziomem morza.

59
00:02:57,664 --> 00:02:59,054
Z Himalajów przenieśmy się 

60
00:02:59,154 --> 00:03:00,224
na wschód kontynentu.

61
00:03:00,736 --> 00:03:03,808
Tu, niedaleko Japonii, na Oceanie Spokojnym

62
00:03:04,064 --> 00:03:05,933
można zaobserwować inny skutek

63
00:03:06,033 --> 00:03:07,391
ruchów płyt litosfery.

64
00:03:08,160 --> 00:03:10,720
Tam gdzie jedna płyta wsuwa się pod drugą

65
00:03:10,976 --> 00:03:13,024
powstają rowy oceaniczne

66
00:03:13,280 --> 00:03:16,608
czyli bardzo głębokie wąwozy w dnie oceanu.

67
00:03:17,376 --> 00:03:20,192
W Azji najgłębszy jest oczywiście Rów Mariański

68
00:03:20,448 --> 00:03:23,520
ale aż roi się tu od innych tego typu tworów.

69
00:03:23,776 --> 00:03:24,800
Rów Tonga

70
00:03:25,312 --> 00:03:26,848
Rów Filipiński

71
00:03:27,360 --> 00:03:28,905
czy Rów Kurylsko-Kamczacki 

72
00:03:29,005 --> 00:03:30,431
to tylko niektóre z nich.

73
00:03:30,944 --> 00:03:33,740
Wszystkie mają głębokość ponad 10 km

74
00:03:33,840 --> 00:03:36,319
i są wynikiem nacisku olbrzymiej

75
00:03:36,576 --> 00:03:39,250
zajmującej aż 1/5 skorupy ziemskiej 

76
00:03:39,350 --> 00:03:42,580
płyty pacyficznej na sąsiadujące z nią płyty

77
00:03:42,680 --> 00:03:45,279
na których leży między innymi Azja.

78
00:03:45,536 --> 00:03:47,882
Wzdłuż styku tych płyt biegnie strefa 

79
00:03:47,982 --> 00:03:49,887
o kształcie zbliżonym do okręgu

80
00:03:50,144 --> 00:03:53,031
nazwana ze względu na intensywność

81
00:03:53,131 --> 00:03:54,793
zachodzących tam zjawisk

82
00:03:54,893 --> 00:03:57,295
Pacyficznym Pierścieniem Ognia.

83
00:03:57,568 --> 00:04:00,041
Znajduje się tam aż 90% wszystkich 

84
00:04:00,141 --> 00:04:02,687
czynnych wulkanów na kuli ziemskiej.

85
00:04:03,200 --> 00:04:06,563
Na tym obszarze miało miejsce ponad 80% 

86
00:04:06,663 --> 00:04:08,955
z najsilniejszych trzęsień ziemi

87
00:04:09,055 --> 00:04:11,136
zanotowanych w dziejach ludzkości.

88
00:04:11,392 --> 00:04:13,090
Dlaczego właśnie tutaj?

89
00:04:13,696 --> 00:04:15,718
Mówiliśmy już, że płyty litosfery

90
00:04:15,818 --> 00:04:17,023
 są w ciągłym ruchu.

91
00:04:17,280 --> 00:04:19,525
Choć ruch ten jest niezwykle powolny 

92
00:04:19,625 --> 00:04:21,386
powoduje olbrzymie naprężenia 

93
00:04:21,486 --> 00:04:23,421
w skorupie ziemskiej. Jak ołówek

94
00:04:23,935 --> 00:04:26,495
który próbujesz zgiąć coraz mocniej.

95
00:04:27,007 --> 00:04:29,959
Ołówek w końcu pęknie i tak samo dzieje się

96
00:04:30,059 --> 00:04:32,382
z zakleszczonymi o siebie płytami.

97
00:04:32,895 --> 00:04:35,711
Gdy naprężenie wzrośnie do pewnej granicy

98
00:04:35,967 --> 00:04:38,349
Dochodzi do lokalnego rozerwania skał 

99
00:04:38,449 --> 00:04:40,525
i gwałtownie płyty przesuwają się 

100
00:04:40,625 --> 00:04:41,828
względem siebie.

101
00:04:42,111 --> 00:04:44,133
Uwalniana w ten sposób energia 

102
00:04:44,233 --> 00:04:46,923
rozchodzi się w postaci fal sejsmicznych.

103
00:04:47,231 --> 00:04:49,934
Gdy docierają one do powierzchni ziemi

104
00:04:50,034 --> 00:04:51,962
odczuwalne są jako wstrząsy 

105
00:04:52,062 --> 00:04:54,910
lub drżenia gruntu. To trzęsienia ziemi.

106
00:04:55,423 --> 00:04:58,922
Miejsce, z którego rozchodzi się fala sejsmiczna

107
00:04:59,022 --> 00:05:02,078
to ognisko wstrząsów, inaczej hipocentrum.

108
00:05:02,591 --> 00:05:05,122
Na powierzchni bezpośrednio nad nim

109
00:05:05,222 --> 00:05:06,942
znajduje się epicentrum.

110
00:05:07,711 --> 00:05:10,534
Siłę trzęsień ziemi określa się liczbowo

111
00:05:10,634 --> 00:05:12,257
jako tak zwaną magnitudę

112
00:05:12,357 --> 00:05:15,417
a do jej pomiaru używa się specjalistycznych

113
00:05:15,517 --> 00:05:17,693
urządzeń zwanych sejsmometrami.

114
00:05:18,719 --> 00:05:21,594
Najsilniejsze dotychczas zarejestrowane 

115
00:05:21,694 --> 00:05:24,350
trzęsienie ziemi miało magnitudę 9,5.

116
00:05:24,863 --> 00:05:27,164
Jego ognisko znajdowało się w obrębie 

117
00:05:27,264 --> 00:05:28,587
wspomnianego wcześniej 

118
00:05:28,687 --> 00:05:30,493
Pacyficznego Pierścienia Ognia

119
00:05:30,751 --> 00:05:33,823
ale nie w Azji, lecz w Ameryce Południowej.

120
00:05:34,591 --> 00:05:37,136
Jeśli spojrzysz na mapę, zorientujesz się 

121
00:05:37,236 --> 00:05:39,966
że w przypadku Pacyficznego Pierścienia Ognia

122
00:05:40,223 --> 00:05:41,443
wiele trzęsień ziemi 

123
00:05:41,543 --> 00:05:43,488
musi mieć swoje ognisko pod wodą.

124
00:05:43,807 --> 00:05:45,456
Wstrząsy generują wtedy 

125
00:05:45,556 --> 00:05:47,134
tak zwane fale tsunami.

126
00:05:47,647 --> 00:05:48,767
Na otwartym oceanie

127
00:05:48,867 --> 00:05:50,974
te fale mają niezbyt dużą wysokość.

128
00:05:51,743 --> 00:05:53,128
Przemieszczają się szybko 

129
00:05:53,228 --> 00:05:54,558
ale nie są niebezpieczne.

130
00:05:54,815 --> 00:05:56,420
Groźne stają się dopiero 

131
00:05:56,520 --> 00:05:58,654
gdy dotrą do strefy przybrzeżnej.

132
00:05:59,167 --> 00:06:01,983
Na płytszej wodzie stają się bardzo wysokie

133
00:06:02,239 --> 00:06:05,567
i z wielką siłą wdzierają się w głąb lądu.

134
00:06:06,079 --> 00:06:08,261
Jak niszczycielskie może być tsunami 

135
00:06:08,361 --> 00:06:12,288
przekonali się mieszkańcy Japonii w 2011 roku.

136
00:06:12,388 --> 00:06:15,606
Fale powstałe po podwodnym trzęsieniu ziemi 

137
00:06:15,706 --> 00:06:18,773
o magnitudzie 9, zniszczyły całe północno-

138
00:06:18,873 --> 00:06:21,714
-wschodnie wybrzeże kraju i uszkodziły 

139
00:06:21,814 --> 00:06:24,663
elektrownię atomową w Fukushimie.

140
00:06:28,095 --> 00:06:30,614
Takie zjawiska, jak trzęsienia ziemi

141
00:06:30,714 --> 00:06:32,755
erupcje wulkanów, czy tsunami 

142
00:06:32,855 --> 00:06:35,517
określamy wspólnym mianem geozagrożeń.

143
00:06:36,031 --> 00:06:37,426
Są one wynikiem procesów 

144
00:06:37,526 --> 00:06:39,614
zachodzących w środowisku naturalnym.

145
00:06:40,127 --> 00:06:42,687
To kataklizmy o katastrofalnych skutkach

146
00:06:42,943 --> 00:06:45,584
które pochłaniają wiele ludzkich istnień 

147
00:06:45,684 --> 00:06:48,062
i powodują ogromne straty materialne.

148
00:06:48,831 --> 00:06:51,391
Ich konsekwencjami mogą też być zmiany

149
00:06:51,647 --> 00:06:53,183
w ukształtowaniu powierzchni Ziemi.

150
00:06:53,951 --> 00:06:56,543
Trzęsienia ziemi bywają przyczyną lawin

151
00:06:56,643 --> 00:06:58,558
oraz osunięć warstw skalnych.

152
00:06:59,071 --> 00:07:01,147
Erupcje wulkaniczne mogą prowadzić 

153
00:07:01,247 --> 00:07:02,888
do tworzenia nowych wysp

154
00:07:02,988 --> 00:07:05,213
jak miało to miejsce w przypadku 

155
00:07:05,313 --> 00:07:07,518
Indonezji, Filipin, czy Japonii.

156
00:07:08,031 --> 00:07:09,466
Z kolei pyły wulkaniczne

157
00:07:09,566 --> 00:07:10,985
wyrzucane do atmosfery

158
00:07:11,085 --> 00:07:14,023
nie tylko zakłócają ruch lotniczy i komunikację

159
00:07:14,123 --> 00:07:16,925
ale bywają przyczyną zmian klimatycznych

160
00:07:17,025 --> 00:07:21,836
jak wybuch wulkanu Krakatau w 1883 r.

161
00:07:22,623 --> 00:07:25,027
Niestety, nie da się zapobiec wybuchom 

162
00:07:25,127 --> 00:07:26,977
wulkanów. Dzięki monitorowaniu 

163
00:07:27,077 --> 00:07:29,179
ich aktywności, w razie zagrożenia 

164
00:07:29,279 --> 00:07:31,066
można jednak w porę uprzedzić 

165
00:07:31,166 --> 00:07:34,273
okoliczną ludność i dać sygnał do ewakuacji.

166
00:07:34,655 --> 00:07:36,770
Trzęsień ziemi nie da się przewidzieć.

167
00:07:37,215 --> 00:07:39,803
W krajach wysoko rozwiniętych, na przykład

168
00:07:39,903 --> 00:07:42,253
w Japonii, od dawna rozwija się jednak 

169
00:07:42,353 --> 00:07:44,389
technologie pozwalające ograniczyć

170
00:07:44,489 --> 00:07:46,135
ich niszczycielskie skutki.

171
00:07:46,943 --> 00:07:48,773
W miastach wznosi się budynki 

172
00:07:48,873 --> 00:07:50,014
odporne na wstrząsy

173
00:07:50,527 --> 00:07:53,051
konstruuje zbiorniki, które mogą przyjąć

174
00:07:53,151 --> 00:07:55,546
falę powodziową wywołaną przez tsunami

175
00:07:55,647 --> 00:07:58,207
organizuje systemy wczesnego ostrzegania.

176
00:07:58,975 --> 00:08:01,841
Niestety w krajach o niższym poziomie rozwoju

177
00:08:01,941 --> 00:08:04,094
takich jak Indonezja czy Sri Lanka

178
00:08:04,607 --> 00:08:06,294
trzęsienia ziemi cały czas 

179
00:08:06,394 --> 00:08:08,595
pochłaniają wiele ludzkich istnień.

180
00:08:09,983 --> 00:08:11,519
A teraz kolej na Ciebie.

181
00:08:11,775 --> 00:08:13,827
Wybierz prawidłową odpowiedź.

182
00:08:14,079 --> 00:08:16,333
Pacyficzny Pierścień Ognia to obszar

183
00:08:16,433 --> 00:08:18,701
występowania częstych trzęsień ziemi 

184
00:08:18,801 --> 00:08:20,223
leżący na obrzeżach...?

185
00:08:23,807 --> 00:08:26,367
Twoja odpowiedź to B, Płyty Pacyficznej?

186
00:08:26,623 --> 00:08:27,732
Gratulujemy!

187
00:08:27,903 --> 00:08:28,927
To może jeszcze jedno?

188
00:08:29,695 --> 00:08:30,922
Tsunami to...?

189
00:08:34,303 --> 00:08:37,340
Tym razem typujesz A: fala morska, wywołana

190
00:08:37,440 --> 00:08:40,456
przez podwodne trzęsienie ziemi? Super!

191
00:08:44,543 --> 00:08:47,370
Azja leży na granicy kilku płyt litosfery

192
00:08:47,470 --> 00:08:50,528
co sprawia, że cechuje się wysoką aktywnością

193
00:08:50,628 --> 00:08:53,517
sejsmiczną, wulkaniczną i górotwórczą.

194
00:08:53,759 --> 00:08:56,414
W wyniku ruchów tektonicznych powstały tu

195
00:08:56,514 --> 00:08:58,195
najwyższe łańcuchy górskie 

196
00:08:58,295 --> 00:09:00,158
i najgłębsze rowy oceaniczne.

197
00:09:00,927 --> 00:09:03,278
Wzdłuż wschodnich wybrzeży kontynentu

198
00:09:03,378 --> 00:09:05,534
biegnie Pacyficzny Pierścień Ognia

199
00:09:06,047 --> 00:09:07,967
obszar znajdujący się na obrzeżach

200
00:09:08,067 --> 00:09:09,295
 płyty pacyficznej.

201
00:09:09,631 --> 00:09:12,024
Wybuchy wulkanów i trzęsienia ziemi

202
00:09:12,124 --> 00:09:14,238
zwłaszcza te wywołujące tsunami

203
00:09:14,495 --> 00:09:16,555
są przyczyną wielkich zniszczeń 

204
00:09:16,655 --> 00:09:18,846
i pochłaniają życie tysięcy ludzi.

205
00:09:22,175 --> 00:09:25,725
Daj się porwać tsunami materiałów dostępnych

206
00:09:25,825 --> 00:09:29,865
na pi-stacji. I nie bój się - z nami nie zginiesz!