1 00:00:00,768 --> 00:00:02,560 Wiesz, czym jest złoty ryż? 2 00:00:02,816 --> 00:00:05,883 To sztucznie stworzona odmiana, której ziarna 3 00:00:05,983 --> 00:00:08,703 zawierają ten sam barwnik, co marchewka. 4 00:00:09,216 --> 00:00:12,008 Dzięki temu złoty ryż pomaga chronić przed 5 00:00:12,108 --> 00:00:15,103 kurzą ślepotą, czyli lepiej widzieć o zmroku. 6 00:00:15,360 --> 00:00:17,640 A czego ryż potrzebuje, by rosnąć 7 00:00:17,740 --> 00:00:20,060 dowiesz się w tym filmie. 8 00:00:31,744 --> 00:00:34,716 Na pewno jadasz ryż. Przynajmniej czasami. 9 00:00:34,816 --> 00:00:37,633 Pomidorowa, gołąbki, sałatka 10 00:00:37,733 --> 00:00:39,730 a może pyszny deser? 11 00:00:39,936 --> 00:00:42,283 Ryż świetnie sprawdza się w kuchni 12 00:00:42,383 --> 00:00:44,377 ale czy wiesz, skąd pochodzi? 13 00:00:44,800 --> 00:00:47,005 Kolebką tego zboża jest Azja. 14 00:00:47,105 --> 00:00:48,247 To stamtąd pochodzi 15 00:00:48,347 --> 00:00:51,404 około 90% światowej produkcji. 16 00:00:51,712 --> 00:00:56,618 Najwięcej zbierają Indie i Chiny - ponad 50% 17 00:00:56,832 --> 00:00:58,420 ale w pierwszej dziesiątce 18 00:00:58,520 --> 00:01:00,907 największych producentów ryżu znajdziesz 19 00:01:01,007 --> 00:01:03,334 aż dziewięć państw leżących na obszarze 20 00:01:03,434 --> 00:01:05,022 Azji południowo-wschodniej. 21 00:01:05,792 --> 00:01:08,542 Region leży między Oceanem Spokojnym na 22 00:01:08,642 --> 00:01:11,679 wschodzie a Oceanem Indyjskim na zachodzie. 23 00:01:11,936 --> 00:01:14,240 Składa się z trzech głównych obszarów. 24 00:01:14,752 --> 00:01:17,948 Największym z nich jest Półwysep Indochiński 25 00:01:18,048 --> 00:01:20,382 z którego na południe wysuwa się 26 00:01:20,482 --> 00:01:21,760 Półwysep Malajski. 27 00:01:22,166 --> 00:01:24,992 Trzecim obszarem jest Archipelag Malajski 28 00:01:25,248 --> 00:01:27,703 największe skupisko wysp na Ziemi 29 00:01:27,803 --> 00:01:30,111 w którym leżą dwie ogromne wyspy 30 00:01:30,368 --> 00:01:32,160 Borneo i Sumatra. 31 00:01:32,672 --> 00:01:35,426 Obie znacząco większe od Polski. 32 00:01:36,000 --> 00:01:38,471 W Azji południowo-wschodniej znajdziesz 33 00:01:38,571 --> 00:01:39,813 kilkanaście państw. 34 00:01:40,096 --> 00:01:43,168 Częściowo w tym regionie leżą Chiny i Indie. 35 00:01:43,680 --> 00:01:46,496 Oprócz nich na kontynencie położone są jeszcze 36 00:01:46,752 --> 00:01:51,577 Bangladesz, Mjanma, Tajlandia, Kambodża 37 00:01:51,677 --> 00:01:57,503 i Laos. Znajdziesz tu też Wietnam oraz Malezję. 38 00:01:58,109 --> 00:02:01,088 Krajami w całości wyspiarskimi są: 39 00:02:01,344 --> 00:02:06,255 maleńki Singapur, Indonezja, Filipiny 40 00:02:06,355 --> 00:02:09,522 Brunei i Timor Wschodni. 41 00:02:10,851 --> 00:02:12,502 Przyjrzyj się wykresowi. 42 00:02:12,608 --> 00:02:14,990 Już mówiliśmy że aż 9 z nich 43 00:02:15,090 --> 00:02:17,472 to najwięksi producenci ryżu. 44 00:02:17,984 --> 00:02:20,715 O tym, czego potrzeba do jego uprawy 45 00:02:20,815 --> 00:02:21,924 - po orzeszku. 46 00:02:26,432 --> 00:02:28,224 Spójrz na mapę klimatyczną Azji. 47 00:02:28,736 --> 00:02:31,040 Wspomniane już: Półwysep Indochiński 48 00:02:31,296 --> 00:02:33,088 i Archipelag Malajski 49 00:02:33,344 --> 00:02:35,904 leżą na obszarze dwóch typów klimatu. 50 00:02:36,416 --> 00:02:39,015 Środkową i północną część regionu 51 00:02:39,115 --> 00:02:41,791 obejmuje typ zwrotnikowy monsunowy. 52 00:02:42,304 --> 00:02:46,146 Część południową równikowy wybitnie wilgotny. 53 00:02:46,656 --> 00:02:49,624 Popatrz na klimatogramy: w obu typach 54 00:02:49,724 --> 00:02:52,331 klimatów temperatura powietrza jest wysoka 55 00:02:52,431 --> 00:02:56,344 przez cały rok, sięga 28 stopni Celsjusza. 56 00:02:56,896 --> 00:02:59,456 Wysoka jest też roczna suma opadów. 57 00:02:59,712 --> 00:03:02,337 Wynosi blisko 2000 mm. 58 00:03:02,903 --> 00:03:04,452 Klimaty te różni jednak 59 00:03:04,552 --> 00:03:06,367 rozkład opadów w ciągu roku. 60 00:03:06,624 --> 00:03:09,382 W klimacie równikowym wybitnie wilgotnym 61 00:03:09,482 --> 00:03:11,487 są one rozłożone równomiernie. 62 00:03:12,000 --> 00:03:14,314 W klimacie zwrotnikowym monsunowym 63 00:03:14,414 --> 00:03:16,863 opady rozkładają się nierównomiernie. 64 00:03:17,120 --> 00:03:19,662 Największe miesięczne sumy opadów 65 00:03:19,762 --> 00:03:22,914 notuje się latem - od czerwca do września. 66 00:03:23,264 --> 00:03:25,308 W pozostałych miesiącach opady 67 00:03:25,408 --> 00:03:28,127 są bardzo niskie albo nie ma ich w ogóle. 68 00:03:28,896 --> 00:03:31,200 Co jest przyczyną takiego rozkładu? 69 00:03:31,456 --> 00:03:33,693 Otóż ląd i woda nagrzewają się 70 00:03:33,793 --> 00:03:35,039 w różnym tempie. 71 00:03:35,552 --> 00:03:38,382 Być może wiesz to już z naszych innych filmów 72 00:03:38,482 --> 00:03:39,904 albo z lekcji w szkole. 73 00:03:40,160 --> 00:03:43,488 Ląd ogrzewa się i stygnie szybciej niż woda 74 00:03:43,744 --> 00:03:45,792 a Azja - wielki kontynent 75 00:03:46,048 --> 00:03:48,352 styka się z wielkim oceanem. 76 00:03:48,608 --> 00:03:51,424 Dlatego i efekt jest niczego sobie. 77 00:03:52,041 --> 00:03:54,943 Latem rozgrzane od podłoża powietrze 78 00:03:55,043 --> 00:03:57,567 unosi się - powstaje niż baryczny. 79 00:03:58,080 --> 00:04:00,136 W tym samym czasie powietrze nad 80 00:04:00,236 --> 00:04:02,687 znacznie chłodniejszym od lądu oceanem 81 00:04:02,944 --> 00:04:04,992 ma sporo niższą temperaturę. 82 00:04:05,504 --> 00:04:07,964 Przez to jest gęstsze i cięższe. 83 00:04:08,064 --> 00:04:10,880 Powstaje ośrodek wysokiego ciśnienia. 84 00:04:11,648 --> 00:04:14,842 Dążąc do wyrównania ciśnień, to chłodniejsze 85 00:04:14,942 --> 00:04:17,275 i wilgotne powietrze znad oceanu 86 00:04:17,375 --> 00:04:20,519 przemieszcza się nad ląd powodując powstanie 87 00:04:20,619 --> 00:04:22,559 wiatru nazywanego monsunem. 88 00:04:22,911 --> 00:04:24,959 Z racji pory roku - letnim. 89 00:04:25,200 --> 00:04:28,469 Nad lądem to wilgotne powietrze rozgrzewa się 90 00:04:28,569 --> 00:04:31,124 od podłoża i unosi, a zawarta w nim 91 00:04:31,224 --> 00:04:34,148 para wodna skrapla się i spada na ziemię 92 00:04:34,248 --> 00:04:35,452 ulewnym deszczem. 93 00:04:36,223 --> 00:04:38,751 Odwrotna sytuacja ma miejsce zimą. 94 00:04:39,039 --> 00:04:40,831 Ląd wychładza się szybciej 95 00:04:41,087 --> 00:04:44,159 a zalegające nad nim powietrze osiada. 96 00:04:44,466 --> 00:04:46,522 Tworzy się wyż baryczny. 97 00:04:46,943 --> 00:04:50,032 Wody oceanu są cieplejsze i rozgrzewają 98 00:04:50,132 --> 00:04:52,621 zalegające nad nim masy powietrza 99 00:04:52,721 --> 00:04:54,397 tworząc niż baryczny. 100 00:04:54,655 --> 00:04:57,803 Dążąc do wyrównania ciśnień zimne powietrze 101 00:04:57,903 --> 00:05:00,542 przemieszcza się znad lądu ku wodzie. 102 00:05:01,055 --> 00:05:03,565 Wiatr, który w ten sposób powstaje 103 00:05:03,665 --> 00:05:04,895 to monsun zimowy. 104 00:05:05,151 --> 00:05:07,261 Nie przynosi on jednak opadów 105 00:05:07,361 --> 00:05:09,759 bo powietrze znad lądu jest suche. 106 00:05:10,015 --> 00:05:12,807 Jak widzisz, monsun zmienia swój kierunek 107 00:05:12,907 --> 00:05:15,857 w zależności od pory roku, dlatego zaliczamy 108 00:05:15,957 --> 00:05:18,075 go do wiatrów wiejących sezonowo 109 00:05:18,175 --> 00:05:19,997 w tak zwanym cyklu rocznym. 110 00:05:24,095 --> 00:05:26,399 A jak to się ma do uprawy ryżu? 111 00:05:26,853 --> 00:05:28,848 Otóż ta ciepłolubna roślina 112 00:05:28,948 --> 00:05:31,477 świetnie przystosowała się do życia 113 00:05:31,577 --> 00:05:34,033 w warunkach, w których jej korzenie 114 00:05:34,133 --> 00:05:36,589 a czasem i całe rośliny są okresowo 115 00:05:36,689 --> 00:05:39,998 bywa że i przez kilka miesięcy, zalewane wodą. 116 00:05:40,223 --> 00:05:42,406 Można nawet powiedzieć, że dopiero 117 00:05:42,506 --> 00:05:45,149 w takich warunkach, w których inne rośliny 118 00:05:45,249 --> 00:05:47,623 po prostu by zgniły, czuje się dobrze. 119 00:05:48,159 --> 00:05:50,148 Uprawy ryżu dostosowuje się zatem 120 00:05:50,248 --> 00:05:51,964 do pory letnich monsunów. 121 00:05:52,255 --> 00:05:55,071 Nasiona wysiewa się przed nadejściem opadów 122 00:05:55,327 --> 00:05:57,133 a młode siewki wysadza się 123 00:05:57,233 --> 00:05:59,589 na świeżo zalanych deszczem polach. 124 00:06:00,286 --> 00:06:02,768 W pełnym słońcu ryż tam rośnie 125 00:06:02,868 --> 00:06:06,362 a woda powoli opada, dlatego czasem mówi się 126 00:06:06,462 --> 00:06:09,384 że ryż dla wysokich plonów musi mieć 127 00:06:09,484 --> 00:06:11,966 stopy w wodzie a głowę w ogniu. 128 00:06:12,735 --> 00:06:15,350 Gdy monsun minie i nadchodzi czas zbiorów 129 00:06:15,450 --> 00:06:16,830 gleba jest już sucha. 130 00:06:17,599 --> 00:06:19,901 Ryż można też uprawiać na terenach 131 00:06:20,001 --> 00:06:22,391 górzystych, ale wymaga to większych 132 00:06:22,491 --> 00:06:24,466 nakładów pracy, trzeba bowiem 133 00:06:24,566 --> 00:06:27,440 zatrzymać wodę, by nie spływała po górskich 134 00:06:27,540 --> 00:06:30,188 zboczach, tylko wypełniała ryżowe pola. 135 00:06:30,655 --> 00:06:33,727 W tym celu tworzy się tak zwane tarasy ryżowe 136 00:06:33,983 --> 00:06:35,844 wielopoziomowe pola uprawne 137 00:06:35,944 --> 00:06:38,078 kształtem przypominające schody. 138 00:06:38,591 --> 00:06:40,715 Pozwalają one na zatrzymywanie 139 00:06:40,815 --> 00:06:43,710 i efektywne wykorzystywanie dostępnej wody 140 00:06:43,967 --> 00:06:47,012 a także ograniczenie sztucznego nawadniania. 141 00:06:50,879 --> 00:06:54,207 Ryż to podstawowy składnik kuchni azjatyckiej 142 00:06:54,463 --> 00:06:57,279 coraz popularniejszej także i w naszym kraju. 143 00:06:57,791 --> 00:07:01,712 Wytwarza się z niego ocet, olej, roślinne mleko 144 00:07:01,812 --> 00:07:04,416 i alkohol, a także wykorzystuje 145 00:07:04,516 --> 00:07:06,494 do produkcji kosmetyków. 146 00:07:07,007 --> 00:07:09,311 Ale przydatne są nie tylko ziarna. 147 00:07:09,567 --> 00:07:12,662 Ze słomy ryżowej wytwarza się między innymi 148 00:07:12,762 --> 00:07:15,953 obuwie, kapelusze, czy maty służące do spania 149 00:07:16,053 --> 00:07:19,294 albo w charakterze przesłony na okna i drzwi. 150 00:07:19,807 --> 00:07:21,183 Buduje się z niej domy 151 00:07:21,283 --> 00:07:23,711 a w przemyśle przetwórczym wykorzystuje 152 00:07:23,811 --> 00:07:25,122 do produkcji papieru. 153 00:07:25,695 --> 00:07:28,383 Kultura ryżu znacząco wpływa na codzienne 154 00:07:28,483 --> 00:07:31,438 życie mieszkańców Azji południowo-wschodniej. 155 00:07:31,649 --> 00:07:33,774 Mimo upowszechnienia nowoczesnych 156 00:07:33,874 --> 00:07:36,675 rozwiązań, w wielu krajach uprawa tego zboża 157 00:07:36,775 --> 00:07:38,521 wciąż w dużej mierze polega 158 00:07:38,621 --> 00:07:40,285 na ręcznej ludzkiej pracy. 159 00:07:40,799 --> 00:07:42,826 Szczególnie podczas przygotowania 160 00:07:42,926 --> 00:07:44,638 i wysadzania młodych roślin. 161 00:07:45,407 --> 00:07:47,806 Jeżeli monsun letni spóźnia się 162 00:07:47,906 --> 00:07:51,098 a susza przedłuża, zbiory ryżu są mniejsze 163 00:07:51,198 --> 00:07:53,597 co powoduje wzrost cen żywności. 164 00:07:53,855 --> 00:07:56,415 Dla wielu mieszkańców oznacza to głód. 165 00:07:56,858 --> 00:08:00,083 Nic dziwnego, że w wielu krajach obchodzi się 166 00:08:00,183 --> 00:08:02,558 specjalne święta na cześć tego zboża. 167 00:08:03,107 --> 00:08:05,918 Odprawianie rytuałów ma zapewnić deszcz 168 00:08:06,018 --> 00:08:07,801 i przynieść obfite plony. 169 00:08:10,495 --> 00:08:13,026 Zadanie dla Ciebie: oceń prawdziwość 170 00:08:13,126 --> 00:08:15,298 podanych na planszy informacji. 171 00:08:15,615 --> 00:08:17,701 Z Azji pochodzi blisko 50% 172 00:08:17,801 --> 00:08:19,966 uprawianego na świecie ryżu. 173 00:08:20,285 --> 00:08:22,661 Większość głównych producentów ryżu 174 00:08:22,761 --> 00:08:25,206 to kraje Azji południowo-wschodniej. 175 00:08:28,415 --> 00:08:30,463 Jeśli mówisz że pierwsze to fałsz 176 00:08:30,719 --> 00:08:33,535 a drugie prawda, masz rację. 177 00:08:38,160 --> 00:08:40,856 Klimat Azji południowo-wschodniej cechuje 178 00:08:40,956 --> 00:08:43,340 wysoka temperatura i zmienność opadów 179 00:08:43,440 --> 00:08:45,301 zależna od wiejących sezonowo 180 00:08:45,401 --> 00:08:46,658 wiatrów monsunowych. 181 00:08:47,103 --> 00:08:49,065 W takich warunkach klimatycznych 182 00:08:49,165 --> 00:08:50,686 powstała tu kultura ryżu. 183 00:08:51,199 --> 00:08:53,002 Z Azji pochodzi aż 90% 184 00:08:53,102 --> 00:08:55,550 światowej produkcji tego zboża. 185 00:08:58,623 --> 00:09:00,956 Największych światowych producentów ryżu 186 00:09:01,056 --> 00:09:03,449 znajdziesz w Azji, a najlepsze materiały 187 00:09:03,549 --> 00:09:05,878 do nauki - na pistacja.tv 188 00:09:05,978 --> 00:09:09,747 Kliknij, polub, zasubskrybuj.