1
00:00:00,768 --> 00:00:04,096
Są miasta, jak Nowy Jork, Tokio, czy Bangkok

2
00:00:04,352 --> 00:00:05,736
w których intensywne życie 

3
00:00:05,836 --> 00:00:07,429
toczy się przez całą dobę.

4
00:00:07,680 --> 00:00:09,984
Mówi się o nich, że nigdy nie zasypiają.

5
00:00:10,496 --> 00:00:13,675
Tymczasem w Chinach istnieje ponad 50 miast

6
00:00:13,775 --> 00:00:16,381
które... nigdy się nie obudziły.

7
00:00:16,640 --> 00:00:18,432
To tak zwane miasta-widma.

8
00:00:18,688 --> 00:00:20,480
Stworzone z inicjatywy rządu

9
00:00:20,736 --> 00:00:23,174
by odciążyć przeludnione metropolie

10
00:00:23,274 --> 00:00:26,111
i ożywić słabiej rozwinięte regiony.

11
00:00:26,368 --> 00:00:29,573
Choć mają pełną infrastrukturę: szpitale

12
00:00:29,673 --> 00:00:32,828
szkoły, parki, centra handlowe, a w dzielnicach

13
00:00:32,928 --> 00:00:35,920
biznesowych wznoszą się drapacze chmur

14
00:00:36,020 --> 00:00:39,290
brakuje im jednego - mieszkańców.

15
00:00:52,736 --> 00:00:55,696
Chiny, oficjalnie Chińska Republika Ludowa

16
00:00:55,796 --> 00:00:58,276
to trzecie pod względem powierzchni 

17
00:00:58,376 --> 00:01:01,694
państwo świata, nieco tylko mniejsze od Europy.

18
00:01:01,952 --> 00:01:05,024
Leży we wschodniej i środkowej części Azji.

19
00:01:05,280 --> 00:01:08,225
Południowy zachód kraju zajmują potężne

20
00:01:08,325 --> 00:01:11,604
łańcuchy Himalajów i Karakorum, ze szczytami

21
00:01:11,704 --> 00:01:13,754
przekraczającymi 8000 metrów

22
00:01:13,854 --> 00:01:15,263
nad poziomem morza.

23
00:01:15,776 --> 00:01:17,910
Na północ od nich rozciąga się 

24
00:01:18,010 --> 00:01:20,587
Wyżyna Tybetańska - najwyżej położony 

25
00:01:20,687 --> 00:01:23,852
płaskowyż na Ziemi, zwany Dachem Świata.

26
00:01:24,224 --> 00:01:26,784
Tu mają swoje źródła wielkie rzeki Chin:

27
00:01:27,040 --> 00:01:29,088
Huang He i Jangcy.

28
00:01:29,344 --> 00:01:32,416
Jeszcze dalej na północ leżą rozległe kotliny

29
00:01:32,672 --> 00:01:36,000
Kaszgarska, Turfańska i Dżungarska

30
00:01:36,512 --> 00:01:39,260
rozdzielone pasmem gor Tienszan.

31
00:01:39,840 --> 00:01:42,970
W północno-wschodniej części kraju znajdziesz

32
00:01:43,070 --> 00:01:45,302
Wyżynę Mongolską z pustynią Gobi 

33
00:01:45,402 --> 00:01:46,786
oraz Wyżynę  Lessową 

34
00:01:46,886 --> 00:01:49,804
z najgrubszymi na świecie pokładami lessu.

35
00:01:50,592 --> 00:01:53,523
Wschodnia część Chin to rozległe niziny: 

36
00:01:53,623 --> 00:01:55,123
Mandżurska na północy 

37
00:01:55,223 --> 00:01:56,991
oraz Chińska na południu.

38
00:01:57,504 --> 00:01:59,493
Na wybrzeżach kraju zaznacza się 

39
00:01:59,593 --> 00:02:01,779
wpływ monsunów, które latem przynoszą

40
00:02:01,879 --> 00:02:03,036
intensywne opady.

41
00:02:03,136 --> 00:02:05,058
O wietrze monsunowym opowiadamy 

42
00:02:05,158 --> 00:02:06,716
w innym naszym filmie.

43
00:02:06,976 --> 00:02:09,204
W głębi lądu opady są niewielkie 

44
00:02:09,304 --> 00:02:11,828
ze względu na dużą odległość od oceanu

45
00:02:11,928 --> 00:02:14,728
a także bariery górskie, które zatrzymują 

46
00:02:14,828 --> 00:02:17,790
napływ wilgotnego, morskiego powietrza.

47
00:02:18,240 --> 00:02:20,391
O cywilizacji, która rozwija się tam 

48
00:02:20,491 --> 00:02:22,991
nieprzerwanie od 8000 lat

49
00:02:23,091 --> 00:02:25,485
opowiemy Ci po orzeszku.

50
00:02:29,760 --> 00:02:30,970
W Chinach żyje obecnie 

51
00:02:31,070 --> 00:02:33,853
ponad miliard 400 milionów ludzi.

52
00:02:34,112 --> 00:02:35,896
Do niedawna kraj ten był zresztą

53
00:02:35,996 --> 00:02:37,951
najludniejszym państwem na świecie.

54
00:02:38,464 --> 00:02:40,990
Palmę pierwszeństwa stracił 

55
00:02:41,090 --> 00:02:44,662
dopiero w 2023 roku, na rzecz Indii.

56
00:02:44,864 --> 00:02:47,344
Szybki wzrost populacji był efektem

57
00:02:47,444 --> 00:02:49,668
serii reform społeczno-gospodarczych 

58
00:02:49,768 --> 00:02:52,983
wprowadzonych na przełomie lat 70. i 80. 

59
00:02:53,083 --> 00:02:54,406
dwudziestego wieku.

60
00:02:54,848 --> 00:02:56,698
W wyniku zmian odnotowano 

61
00:02:56,798 --> 00:02:58,963
znaczną poprawę warunków życia 

62
00:02:59,063 --> 00:03:01,644
oraz spadek śmiertelności niemowląt.

63
00:03:01,760 --> 00:03:04,049
W połączeniu z funkcjonującym wciąż 

64
00:03:04,149 --> 00:03:06,713
tradycyjnym modelem rodziny wielodzietnej

65
00:03:06,813 --> 00:03:08,597
doprowadziło to do szybkiego 

66
00:03:08,697 --> 00:03:10,206
wzrostu liczby ludności.

67
00:03:10,720 --> 00:03:12,925
Tak szybkiego, że nie nadążał za nim 

68
00:03:13,025 --> 00:03:15,125
wzrost produkcji żywności.

69
00:03:15,584 --> 00:03:17,902
By zapobiec klęsce głodu, władze Chin

70
00:03:18,002 --> 00:03:19,950
postanowiły odgórnie ograniczyć 

71
00:03:20,050 --> 00:03:21,670
przyrost naturalny.

72
00:03:21,984 --> 00:03:25,207
Pod koniec lat 70 XX wieku powstał tak zwany

73
00:03:25,307 --> 00:03:28,182
"program kontroli urodzeń", powszechnie 

74
00:03:28,282 --> 00:03:30,686
zwany "polityką jednego dziecka".

75
00:03:30,944 --> 00:03:33,295
W ramach tego programu rodziny z jednym

76
00:03:33,395 --> 00:03:35,807
dzieckiem otrzymywały większe mieszkanie

77
00:03:36,064 --> 00:03:38,219
ich potomkowie mieli lepszy dostęp 

78
00:03:38,319 --> 00:03:40,159
do edukacji czy służby zdrowia

79
00:03:40,416 --> 00:03:42,862
a rodzice pierwszeństwo w zatrudnieniu 

80
00:03:42,962 --> 00:03:45,588
i awansach, czy dodatkowe dni urlopu.

81
00:03:46,048 --> 00:03:48,004
Tych, którzy mieli więcej dzieci

82
00:03:48,104 --> 00:03:49,232
karano finansowo.

83
00:03:49,632 --> 00:03:51,767
Ze skutkami polityki jednego dziecka 

84
00:03:51,867 --> 00:03:54,239
chińskie społeczeństwo boryka się do dziś

85
00:03:54,496 --> 00:03:57,405
mimo, że program już nie funkcjonuje.

86
00:03:57,824 --> 00:03:59,399
Rodzina, której pozwalano

87
00:03:59,499 --> 00:04:02,195
tylko na jedno dziecko, koniecznie chciała 

88
00:04:02,295 --> 00:04:04,471
mieć chłopca, bo zgodnie z tradycją

89
00:04:04,571 --> 00:04:06,812
to potomek płci męskiej ma obowiązek

90
00:04:06,912 --> 00:04:08,177
zapewnić godne życie 

91
00:04:08,277 --> 00:04:09,852
starzejącym się rodzicom.

92
00:04:10,112 --> 00:04:12,928
To doprowadziło do zachwiania równowagi płci

93
00:04:13,184 --> 00:04:15,954
ponieważ w szczycie funkcjonowania programu

94
00:04:16,054 --> 00:04:18,643
dziewczynki często porzucano lub oddawano

95
00:04:18,743 --> 00:04:21,463
do domu dziecka, a w miarę rozwoju medycyny

96
00:04:21,563 --> 00:04:23,677
usuwano jeszcze przed urodzeniem.

97
00:04:24,191 --> 00:04:26,597
Dlatego dziś w społeczeństwie chińskim

98
00:04:26,697 --> 00:04:28,794
przeważają mężczyźni, dla których 

99
00:04:28,894 --> 00:04:30,589
brakuje kandydatek na żony.

100
00:04:31,103 --> 00:04:33,663
W połączeniu z coraz lepszą edukacją kobiet

101
00:04:33,794 --> 00:04:34,922
doprowadziło to 

102
00:04:35,022 --> 00:04:37,013
do znacznego spadku dzietności.

103
00:04:37,503 --> 00:04:39,295
Chińczyków rodzi się coraz mniej.

104
00:04:39,807 --> 00:04:41,088
To z kolei jest przyczyną 

105
00:04:41,188 --> 00:04:43,134
szybkiego starzenia się  społeczeństwa.

106
00:04:43,647 --> 00:04:46,438
Prościej mówiąc, liczba osób uprawnionych

107
00:04:46,538 --> 00:04:49,486
do emerytury coraz szybciej rośnie, a coraz 

108
00:04:49,586 --> 00:04:52,862
mniej jest tych, którzy na te emerytury pracują.

109
00:04:57,215 --> 00:04:59,283
Przed orzeszkiem mówiliśmy, że Chiny 

110
00:04:59,383 --> 00:05:01,816
to drugie najludniejsze państwo świata.

111
00:05:02,079 --> 00:05:03,155
Ludność jest jednak 

112
00:05:03,255 --> 00:05:05,177
rozmieszczona nierównomiernie.

113
00:05:05,407 --> 00:05:06,557
Spójrz na mapę.

114
00:05:06,687 --> 00:05:08,878
W środkowych i zachodnich Chinach

115
00:05:08,978 --> 00:05:10,014
daleko do oceanu

116
00:05:10,271 --> 00:05:11,807
w górach i na wyżynach

117
00:05:12,063 --> 00:05:14,111
gdzie warunki do życia są trudne

118
00:05:14,367 --> 00:05:17,083
gęstość zaludnienia jest niewielka.

119
00:05:17,439 --> 00:05:20,452
Większość Chińczyków mieszka we wschodniej

120
00:05:20,552 --> 00:05:23,661
części kraju, na wybrzeżach i dwóch wielkich

121
00:05:23,761 --> 00:05:26,263
nizinach: Chińskiej i Mandżurskiej.

122
00:05:26,399 --> 00:05:29,034
Na tym obszarze panują najdogodniejsze

123
00:05:29,134 --> 00:05:32,214
warunki dla rozwoju rolnictwa, któremu oprócz

124
00:05:32,314 --> 00:05:35,465
ukształtowania terenu sprzyja też łatwy dostęp

125
00:05:35,565 --> 00:05:38,170
do wody płynącej wielkimi, chińskimi rzekami.

126
00:05:38,431 --> 00:05:42,187
To właśnie we wschodniej części kraju powstały

127
00:05:42,287 --> 00:05:45,497
największe chińskie metropolie: Szanghaj

128
00:05:45,597 --> 00:05:49,138
Pekin, Kanton, Hongkong i Wuhan, które wciąż

129
00:05:49,238 --> 00:05:52,001
przyciągają kolejnych mieszkańców.

130
00:05:52,511 --> 00:05:54,557
Masowe migracje ze wsi do miast 

131
00:05:54,657 --> 00:05:57,246
to efekt zmian w strukturze zatrudnienia.

132
00:05:57,346 --> 00:05:59,951
Rolnictwo - od wieków podstawa gospodarki

133
00:06:00,051 --> 00:06:02,929
Chin, z roku na rok zatrudnia coraz mniej osób

134
00:06:03,029 --> 00:06:05,310
co nie wpływa na jego produktywność.

135
00:06:05,823 --> 00:06:08,287
Rozwój technologii upraw i mechanizacja

136
00:06:08,387 --> 00:06:10,865
sprawiają, że na wsiach nie potrzeba już

137
00:06:10,965 --> 00:06:13,106
tak dużo rąk do pracy, jak kiedyś.

138
00:06:13,503 --> 00:06:15,599
Ich mieszkańcy przenoszą się do miast

139
00:06:15,699 --> 00:06:17,854
by szukać pracy w przemyśle i usługach

140
00:06:18,026 --> 00:06:19,933
które z roku na rok Zatrudniają

141
00:06:20,033 --> 00:06:21,670
 coraz więcej osób.

142
00:06:22,207 --> 00:06:25,442
Wartość chińskiej gospodarki, wyrażona...

143
00:06:25,542 --> 00:06:28,407
pamiętasz? Produktem Krajowym  Brutto

144
00:06:28,507 --> 00:06:31,422
ustępuje jedynie Stanom Zjednoczonym.

145
00:06:31,935 --> 00:06:34,130
Przeliczając to jednak na ogromną 

146
00:06:34,230 --> 00:06:36,574
liczbę ludności, okazuje się, że PKB 

147
00:06:36,674 --> 00:06:39,200
na mieszkańca jest niższy niż w Polsce.

148
00:06:39,871 --> 00:06:42,349
Kraj dysponuje znacznymi zasobami 

149
00:06:42,449 --> 00:06:44,431
surowców mineralnych, w tym 

150
00:06:44,531 --> 00:06:46,736
węgla kamiennego, ropy naftowej

151
00:06:46,836 --> 00:06:49,190
gazu ziemnego, rud żelaza, miedzi

152
00:06:49,290 --> 00:06:50,876
cynku, a także ołowiu.

153
00:06:51,391 --> 00:06:53,951
Ze względu na ogromne potrzeby przemysłu

154
00:06:54,207 --> 00:06:56,255
Chiny i tak zmuszone są jednak

155
00:06:56,511 --> 00:06:59,015
część surowców sprowadzać z zagranicy.

156
00:06:59,327 --> 00:07:01,488
W związku z ogromną liczbą ludności 

157
00:07:01,588 --> 00:07:03,934
oraz szybkim rozwojem przemysłu i usług

158
00:07:04,191 --> 00:07:06,497
zapotrzebowanie na energię elektryczną

159
00:07:06,597 --> 00:07:08,407
w Chinach jest bardzo wysokie.

160
00:07:08,799 --> 00:07:11,615
Energetyka kraju opiera się głównie na węglu.

161
00:07:11,871 --> 00:07:12,986
Chiny są państwem

162
00:07:13,086 --> 00:07:16,104
które emituje najwięcej CO2 na świecie.

163
00:07:16,479 --> 00:07:19,316
I to mimo, że są one także w czołówce państw

164
00:07:19,416 --> 00:07:21,481
rozwijających zielone technologie

165
00:07:21,581 --> 00:07:22,777
 produkcji energii.

166
00:07:22,879 --> 00:07:25,528
To dlatego, że w Chinach nadal dominują

167
00:07:25,628 --> 00:07:28,088
 tradycyjne, wymagające dużo energii 

168
00:07:28,188 --> 00:07:31,271
gałęzie przemysłu, takie jak produkcja metali 

169
00:07:31,371 --> 00:07:34,297
i wyrobów metalowych, maszyn oraz urządzeń.

170
00:07:34,399 --> 00:07:36,437
Kraj ten jest również największym 

171
00:07:36,537 --> 00:07:39,006
eksporterem produktów i usług na świecie.

172
00:07:39,775 --> 00:07:41,315
Chińskie wyroby można spotkać

173
00:07:41,415 --> 00:07:42,846
na wszystkich kontynentach.

174
00:07:43,615 --> 00:07:46,284
Kiedyś przymiotnik "chiński" kojarzony był 

175
00:07:46,384 --> 00:07:48,990
z niską ceną, ale i niską jakością wyrobów.

176
00:07:49,503 --> 00:07:52,363
Dziś coraz częściej produkty wywodzące się

177
00:07:52,463 --> 00:07:54,857
z Chin są nowoczesne i zaawansowane 

178
00:07:54,957 --> 00:07:57,351
technologicznie, zachowując przy tym

179
00:07:57,451 --> 00:07:58,717
konkurencyjne ceny.

180
00:07:59,231 --> 00:08:01,720
Wynika to z faktu, że Chińczycy pracują 

181
00:08:01,820 --> 00:08:03,815
bardzo ciężko, w złych warunkach 

182
00:08:03,915 --> 00:08:05,142
za bardzo niskie

183
00:08:05,318 --> 00:08:07,371
jak na standardy europejskie, płace.

184
00:08:07,679 --> 00:08:10,751
Dodatkowo państwo chińskie dotuje wiele branż

185
00:08:11,007 --> 00:08:12,656
czyli dopłaca do produkcji

186
00:08:12,756 --> 00:08:14,694
by podnieść sprzedaż.

187
00:08:14,847 --> 00:08:17,901
O rosnącej roli Chin w gospodarce światowej

188
00:08:18,001 --> 00:08:19,683
świadczą inwestycje w innych regionach

189
00:08:19,783 --> 00:08:24,158
świata: Australii, Ameryce Południowej i Afryce.

190
00:08:24,575 --> 00:08:26,929
Pozycję Chin może dodatkowo wzmocnić

191
00:08:27,029 --> 00:08:29,430
projekt Nowego Jedwabnego Szlaku.

192
00:08:29,695 --> 00:08:32,008
Zakłada on budowę lądowych i morskich

193
00:08:32,108 --> 00:08:34,563
połączeń handlowych i szereg inwestycji 

194
00:08:34,663 --> 00:08:37,118
w państwach znajdujących się w obszarach

195
00:08:37,218 --> 00:08:38,893
chińskiego zainteresowania.

196
00:08:39,167 --> 00:08:41,966
Również Polska, ze względu na swoje dogodne

197
00:08:42,066 --> 00:08:44,218
położenie geograficzne, ma szansę 

198
00:08:44,318 --> 00:08:45,940
stać się ważnym partnerem 

199
00:08:46,040 --> 00:08:48,110
w tym międzynarodowym projekcie.

200
00:08:50,431 --> 00:08:51,786
Wymień trzy czynniki 

201
00:08:51,886 --> 00:08:54,328
sprzyjające dużej gęstości zaludnienia

202
00:08:54,428 --> 00:08:56,318
na obszarze Niziny Chińskiej.

203
00:08:59,903 --> 00:09:02,463
Twoje odpowiedzi to: nizinny teren

204
00:09:02,719 --> 00:09:05,791
dostęp do rzek i żyzne gleby? Brawo!

205
00:09:06,303 --> 00:09:08,743
A może przyszło ci na myśl że wpływ na to

206
00:09:08,843 --> 00:09:09,886
ma łagodny klimat?

207
00:09:10,143 --> 00:09:12,703
To też dobra odpowiedź. Gratulujemy!

208
00:09:16,287 --> 00:09:18,708
Chiny to trzecie pod względem powierzchni 

209
00:09:18,808 --> 00:09:21,406
i drugie co do liczby ludności państwo świata

210
00:09:21,663 --> 00:09:24,223
a także druga światowa potęga gospodarcza.

211
00:09:24,735 --> 00:09:27,147
Rozmieszczenie ludności jest nierównomierne

212
00:09:27,247 --> 00:09:29,419
co wynika z warunków naturalnych.

213
00:09:29,599 --> 00:09:32,688
Dzięki reformom Chiny od dekad dynamicznie

214
00:09:32,788 --> 00:09:35,528
rozwijają rolnictwo, przemysł i usługi

215
00:09:35,628 --> 00:09:38,405
łącząc tradycję z nowoczesnością.

216
00:09:38,559 --> 00:09:40,818
Mimo znaczącego postępu i poprawy

217
00:09:40,918 --> 00:09:43,756
warunków życia, wielu obywateli nadal żyje

218
00:09:43,856 --> 00:09:46,275
i pracuje na granicy ubóstwa, a PKB 

219
00:09:46,375 --> 00:09:49,053
na mieszkańca jest niższy niż w Polsce.

220
00:09:51,359 --> 00:09:54,065
Chiny to potęga gospodarcza, a pi-stacja

221
00:09:54,165 --> 00:09:56,734
to potęga informacji z wielu dziedzin.

222
00:09:56,991 --> 00:09:58,139
Warto nas polubić 

223
00:09:58,239 --> 00:10:01,315
a jeszcze lepiej zasubskrybować.