1
00:00:00,768 --> 00:00:03,541
Rysunek jak rysunek. Trochę niezdarny

2
00:00:03,641 --> 00:00:05,677
pomyślisz, patrząc na małpę 

3
00:00:05,777 --> 00:00:07,558
z Pampa Colorada w Peru.

4
00:00:07,936 --> 00:00:10,539
I pewnie mało kto by się nią zachwycił

5
00:00:10,639 --> 00:00:11,775
gdyby nie rozmiar.

6
00:00:12,032 --> 00:00:15,646
Rysunek ma bowiem 110 metrów długości.

7
00:00:15,872 --> 00:00:17,977
Tworzące go linie zostały wyryte

8
00:00:18,077 --> 00:00:20,030
w czerwonej ziemi, mają jakieś

9
00:00:20,130 --> 00:00:24,883
20 cm głębokości i prawie metr szerokości.

10
00:00:25,088 --> 00:00:28,416
Na powierzchni niemal 500 km kwadratowych

11
00:00:28,672 --> 00:00:31,474
takich rysunków odkryto kilkadziesiąt.

12
00:00:31,744 --> 00:00:35,205
Jak i po co tworzyli je starożytni członkowie

13
00:00:35,305 --> 00:00:37,673
ludu Nazca,  nie wiemy do dziś.

14
00:00:49,270 --> 00:00:51,333
Kogo widzisz oczyma wyobraźni

15
00:00:51,433 --> 00:00:53,278
gdy słyszysz "Amerykanin"?

16
00:00:53,654 --> 00:00:56,567
Uśmiechniętego blondasa ze sporą nadwagą?

17
00:00:56,733 --> 00:00:58,929
A może jakiegoś aktora z uśmiechem

18
00:00:59,029 --> 00:01:00,894
jak z reklamy pasty do zębów?

19
00:01:01,184 --> 00:01:04,362
Jasne, Amerykanin może wyglądać tak

20
00:01:04,751 --> 00:01:08,704
ale też tak, tak, albo tak.

21
00:01:09,079 --> 00:01:11,407
Współcześnie Ameryki to prawdziwa

22
00:01:11,507 --> 00:01:13,114
mieszanka ras i kultur.

23
00:01:13,216 --> 00:01:16,195
A doprowadziły do tego kręte ścieżki historii.

24
00:01:16,544 --> 00:01:19,041
Uznaje się, że ludzie zasiedlili Ameryki

25
00:01:19,141 --> 00:01:20,633
najpóźniej ze wszystkich 

26
00:01:20,733 --> 00:01:22,657
zamieszkałych dziś kontynentów.

27
00:01:23,200 --> 00:01:26,729
Najpopularniejsza teoria głosi, że przybyli tu

28
00:01:26,829 --> 00:01:29,452
około 14000 lat temu z północy Azji

29
00:01:29,552 --> 00:01:32,409
w czasach, gdy na obszarze dzisiejszej

30
00:01:32,509 --> 00:01:35,182
cieśniny Beringa rozciągał się ląd.

31
00:01:35,628 --> 00:01:37,520
Nie była to zresztą jedyna fala

32
00:01:37,620 --> 00:01:39,262
migracji z Azji do Ameryki.

33
00:01:39,840 --> 00:01:43,541
W trakcie kolejnej przybyli tu Inuici i Aleuci

34
00:01:43,641 --> 00:01:45,629
dawniej zwani Eskimosami.

35
00:01:45,984 --> 00:01:49,058
Do dziś zamieszkują oni niegościnne obszary

36
00:01:49,158 --> 00:01:52,400
Alaski i północy Kanady, a jeszcze 50 lat temu

37
00:01:52,500 --> 00:01:54,652
ich głównym źródłem utrzymania 

38
00:01:54,752 --> 00:01:57,245
było polowanie na foki i wieloryby.

39
00:01:57,711 --> 00:02:00,476
Stąd zresztą pochodzi nieużywana już dziś

40
00:02:00,576 --> 00:02:03,940
bo uznawana za obraźliwą, nazwa "Eskimos"

41
00:02:04,160 --> 00:02:05,445
oznaczająca podobno 

42
00:02:05,545 --> 00:02:07,782
"zjadacza surowego mięsa".

43
00:02:08,198 --> 00:02:10,717
W poszukiwaniu nowego miejsca do życia

44
00:02:10,817 --> 00:02:13,556
przybysze z Azji ruszyli w głąb kontynentu

45
00:02:13,656 --> 00:02:16,666
na południe i na wschód, stopniowo zasiedlając

46
00:02:16,766 --> 00:02:18,761
kolejne tereny i adaptując się 

47
00:02:18,861 --> 00:02:20,568
do zastanych tam warunków.

48
00:02:20,800 --> 00:02:23,072
Tak w Ameryce rozprzestrzeniła się 

49
00:02:23,172 --> 00:02:24,465
odmiana mongoloidalna

50
00:02:24,565 --> 00:02:26,508
szerzej znana jako żółta.

51
00:02:26,883 --> 00:02:28,978
Spójrz, ta odmiana człowieka

52
00:02:29,078 --> 00:02:31,046
ma charakterystyczne cechy:

53
00:02:31,146 --> 00:02:34,110
stosunkowo płaską twarz z szerokim nosem

54
00:02:34,210 --> 00:02:36,688
i wąskimi szparami powiekowymi.

55
00:02:40,768 --> 00:02:43,693
Przybyli do Ameryki pod koniec XV wieku

56
00:02:43,793 --> 00:02:46,210
Europejczycy uznawali miejscowych

57
00:02:46,310 --> 00:02:48,803
za dzikusów. Tymczasem ludy Ameryk

58
00:02:48,903 --> 00:02:51,294
stworzyły wspaniałe cywilizacje.

59
00:02:51,520 --> 00:02:53,533
Niestety wiele z nich upadło

60
00:02:53,633 --> 00:02:56,333
podobnie jak w naszym kręgu kulturowym

61
00:02:56,433 --> 00:02:59,133
upadły cywilizacje starożytnego Egiptu

62
00:02:59,233 --> 00:03:00,435
Grecji czy Rzymu.

63
00:03:00,992 --> 00:03:03,559
Ich ślady odnajdujemy czasem przypadkowo

64
00:03:03,659 --> 00:03:06,268
jak wspomniane na początku filmu geoglify

65
00:03:06,368 --> 00:03:08,831
czyli wyryte w ziemi ogromne rysunki 

66
00:03:08,931 --> 00:03:11,326
stworzone przez ludzi Kultury Nazca.

67
00:03:11,744 --> 00:03:14,342
Ta funkcjonująca w północnej części Peru

68
00:03:14,442 --> 00:03:17,255
cywilizacja jest uznawana za jedną z sześciu

69
00:03:17,355 --> 00:03:20,300
najstarszych, powstałych niezależnie od siebie

70
00:03:20,400 --> 00:03:21,674
 cywilizacji świata.

71
00:03:21,984 --> 00:03:25,312
Pozostałe po niej monumentalne, ścięte kopce

72
00:03:25,412 --> 00:03:28,128
przypominają egipskie piramidy schodkowe.

73
00:03:28,640 --> 00:03:30,962
Szerzej znane są późniejsze cywilizacje 

74
00:03:31,062 --> 00:03:33,503
z terenów Ameryki Środkowej i Południowej:

75
00:03:34,016 --> 00:03:38,154
państwa Inków, Majów, Olmeków i Azteków.

76
00:03:38,624 --> 00:03:41,274
Te przetrwały aż do czasów, gdy Krzysztof

77
00:03:41,374 --> 00:03:44,155
Kolumb przybył do brzegów Wysp Karaibskich.

78
00:03:44,256 --> 00:03:46,476
Od tego czasu zaczyna się dla Ameryk 

79
00:03:46,576 --> 00:03:49,750
nowa era - era kolonizacji i podbojów

80
00:03:49,850 --> 00:03:53,273
zwanych przez nowoprzybyłych konkwistą.

81
00:03:57,824 --> 00:04:00,133
Europejczycy przywieźli do Ameryk

82
00:04:00,233 --> 00:04:02,635
swoją kulturę, zwyczaje i tradycje 

83
00:04:02,735 --> 00:04:05,759
na ogół powiązane z religią chrześcijańską.

84
00:04:06,016 --> 00:04:08,503
Od początku tępili miejscowe wierzenia

85
00:04:08,603 --> 00:04:10,623
a tubylców uznawali za dzikusów

86
00:04:10,723 --> 00:04:13,179
których trzeba sobie podporządkować.

87
00:04:13,401 --> 00:04:15,065
Słabo im się to udawało.

88
00:04:15,232 --> 00:04:18,075
Rdzenna ludność, nazywana przez Kolumba

89
00:04:18,175 --> 00:04:20,350
i jemu współczesnych Indianami

90
00:04:20,607 --> 00:04:23,583
walczyła w obronie swoich tradycji i ginęła

91
00:04:23,683 --> 00:04:26,679
w starciach z lepiej uzbrojonymi najeźdźcami

92
00:04:26,779 --> 00:04:28,368
albo uciekała w miejsca 

93
00:04:28,468 --> 00:04:30,599
gdzie trudno ich było wytropić.

94
00:04:31,103 --> 00:04:33,835
Dla Indian, poprawnie nazywanych obecnie 

95
00:04:33,935 --> 00:04:36,061
Rdzennymi Amerykanami, przybycie

96
00:04:36,161 --> 00:04:38,565
europejskich kolonizatorów oznaczało

97
00:04:38,665 --> 00:04:41,486
prześladowania, wypędzanie z własnej ziemi

98
00:04:41,586 --> 00:04:44,338
zamykanie w rezerwatach, niczym w gettach

99
00:04:44,438 --> 00:04:46,772
a często wręcz planowe wyniszczanie

100
00:04:46,872 --> 00:04:48,928
na przykład za pomocą podarków 

101
00:04:49,028 --> 00:04:51,501
zawierających zarazki groźnych chorób

102
00:04:51,601 --> 00:04:54,561
przeciwko którym nie mieli żadnej odporności

103
00:04:54,661 --> 00:04:57,040
takich jak czarna ospa i odra.

104
00:04:57,303 --> 00:05:01,001
W efekcie, w ciągu niecałego stulecia rdzenne

105
00:05:01,101 --> 00:05:04,382
populacje skurczyły się o 80-90 procent.

106
00:05:04,895 --> 00:05:07,467
Tymczasem Europejczycy, którzy zaczęli się

107
00:05:07,567 --> 00:05:09,902
tu osiedlać, potrzebowali rąk do pracy 

108
00:05:10,002 --> 00:05:12,574
na plantacjach bawełny i trzciny cukrowej.

109
00:05:13,087 --> 00:05:16,159
Już w XVI wieku Portugalczycy zauważyli

110
00:05:16,415 --> 00:05:18,489
że w ich afrykańskich koloniach 

111
00:05:18,589 --> 00:05:20,546
dobrą siłą roboczą są kupowani 

112
00:05:20,646 --> 00:05:23,450
od miejscowych handlarzy czarni niewolnicy.

113
00:05:23,673 --> 00:05:26,253
Zaczęli ich sprowadzać także do Ameryki.

114
00:05:26,399 --> 00:05:29,070
Z początku w niewielkich ilościach, ale szybko 

115
00:05:29,170 --> 00:05:31,262
handel niewolnikami się upowszechnił.

116
00:05:31,775 --> 00:05:34,254
Najwięcej czarnych niewolników dostarczano

117
00:05:34,354 --> 00:05:36,894
do Ameryki Południowej i w region Karaibów.

118
00:05:37,197 --> 00:05:39,112
Sprowadzani niewolnicy też mieli

119
00:05:39,212 --> 00:05:40,693
charakterystyczne cechy:

120
00:05:40,804 --> 00:05:43,039
szerokie nosy, ciemną skórę

121
00:05:43,295 --> 00:05:45,728
i mocno kręcone, czarne włosy.

122
00:05:49,584 --> 00:05:51,524
Europejska kolonizacja Ameryk 

123
00:05:51,624 --> 00:05:53,779
oraz zaprowadzone tam niewolnictwo

124
00:05:53,879 --> 00:05:56,167
miały jeszcze jeden skutek, widoczny

125
00:05:56,267 --> 00:05:59,070
w dzisiejszej populacji: mieszanie się ras.

126
00:05:59,423 --> 00:06:01,992
Choć kontakty międzykulturowe rzadko bywały

127
00:06:02,092 --> 00:06:03,758
pokojowe, z czasem dochodziło

128
00:06:03,858 --> 00:06:05,757
do przenikania się społeczności.

129
00:06:06,079 --> 00:06:08,935
Obecnie w kilku krajach Ameryki Łacińskiej

130
00:06:09,035 --> 00:06:11,127
duży odsetek stanowią potomkowie 

131
00:06:11,227 --> 00:06:15,135
rasy białej i żółtej - Metysi, białej i czarnej - 

132
00:06:15,235 --> 00:06:18,878
- Mulaci, oraz czarnej i żółtej - Zambo.

133
00:06:19,135 --> 00:06:20,989
U nich cechy poszczególnych ras

134
00:06:21,089 --> 00:06:22,206
uległy wymieszaniu.

135
00:06:26,303 --> 00:06:29,132
Dziś rdzenna ludność coraz głośniej zaczyna

136
00:06:29,232 --> 00:06:31,274
domagać się, by uznano ich rolę 

137
00:06:31,374 --> 00:06:33,550
w historii kontynentu, zwrócono im

138
00:06:33,650 --> 00:06:35,893
zagrabione ziemie albo przynajmniej

139
00:06:35,993 --> 00:06:38,303
pozwolono zachować te, które jeszcze

140
00:06:38,403 --> 00:06:40,914
pozostały w ich rękach i zarządzać nimi

141
00:06:41,014 --> 00:06:44,099
w sposób niezależny od władz centralnych.

142
00:06:44,307 --> 00:06:46,793
Z drugiej strony, nawet do najbardziej

143
00:06:46,893 --> 00:06:49,596
odciętych od świata zakątków coraz śmielej

144
00:06:49,696 --> 00:06:51,782
wkracza współczesna cywilizacja.

145
00:06:52,159 --> 00:06:54,463
Młodzi ludzie wyjeżdżają, by się kształcić.

146
00:06:54,719 --> 00:06:56,973
Ubierają się po europejsku, mieszkają

147
00:06:57,073 --> 00:06:59,152
w nowoczesnych domach, często nawet

148
00:06:59,252 --> 00:07:01,630
nie mówią już dobrze w języku przodków.

149
00:07:02,143 --> 00:07:05,124
To sprawia, że zanika niewiarygodna niegdyś

150
00:07:05,224 --> 00:07:08,155
różnorodność plemion i kultur, a nasz świat

151
00:07:08,255 --> 00:07:09,967
pod tym względem ubożeje.

152
00:07:10,591 --> 00:07:12,717
Bywa jednak, że ochrona środowiska

153
00:07:12,817 --> 00:07:15,213
w którym przodkowie żyli przez stulecia

154
00:07:15,313 --> 00:07:18,029
i zachowanie tradycji jest dla współczesnych

155
00:07:18,129 --> 00:07:20,077
potomków tych ludzi rzeczą ważną

156
00:07:20,177 --> 00:07:22,381
choć tę ochronę często realizują już

157
00:07:22,481 --> 00:07:25,069
nowoczesnymi metodami, a o swoje plemienne

158
00:07:25,169 --> 00:07:27,565
prawa walczą nie z łukiem czy karabinem

159
00:07:27,665 --> 00:07:30,253
w ręku, ale w sądach, które coraz częściej

160
00:07:30,353 --> 00:07:32,095
uwzględniają ich roszczenia.

161
00:07:36,703 --> 00:07:39,475
Rdzennymi mieszkańcami Ameryki są Indianie

162
00:07:39,575 --> 00:07:42,078
zaliczani do żółtej odmiany człowieka.

163
00:07:42,591 --> 00:07:45,151
Kolonizacja kontynentu przez Europejczyków

164
00:07:45,407 --> 00:07:47,786
sprawiła, że na kontynencie amerykańskim

165
00:07:47,886 --> 00:07:50,276
pojawiła się ludność czarnoskóra z Afryki

166
00:07:50,376 --> 00:07:52,816
przywieziona tam do pracy na plantacjach.

167
00:07:53,343 --> 00:07:54,863
Dziś ludność obu Ameryk

168
00:07:54,963 --> 00:07:57,438
jest zróżnicowana rasowo i etnicznie.

169
00:07:57,686 --> 00:07:59,550
Dużą część mieszkańców 

170
00:07:59,650 --> 00:08:01,695
stanowią przedstawiciele odmian mieszanych:

171
00:08:01,806 --> 00:08:05,258
Mulaci, Metysi i Zambosi.

172
00:08:08,191 --> 00:08:10,086
Ameryki to prawdziwy tygiel 

173
00:08:10,186 --> 00:08:13,054
w którym stapiają się różne rasy i kultury

174
00:08:13,311 --> 00:08:14,777
a pistacja to koktajl 

175
00:08:14,877 --> 00:08:16,894
wiadomości z różnych dziedzin.

176
00:08:17,189 --> 00:08:19,838
Każdy znajdzie tu coś dla siebie.