1
00:00:00,768 --> 00:00:03,964
Zapewne wiesz, że Ziemia jest jak piłka 

2
00:00:04,064 --> 00:00:06,043
tylko dużo, dużo większa.

3
00:00:06,144 --> 00:00:08,960
I chyba wiesz też, że mapa jest płaska

4
00:00:09,216 --> 00:00:12,032
jak ekran telefonu albo kartka papieru.

5
00:00:12,288 --> 00:00:14,695
To jest problem, bo powierzchni kuli 

6
00:00:14,795 --> 00:00:17,407
nie da się rozłożyć idealnie na płasko.

7
00:00:17,664 --> 00:00:20,236
Można to zrobić tylko w przybliżeniu.

8
00:00:20,480 --> 00:00:23,072
Od czasów starożytności wymyślono na to

9
00:00:23,172 --> 00:00:25,087
 dziesiątki różnych sposobów.

10
00:00:25,344 --> 00:00:28,580
Żaden nie jest idealny, dlatego każda mapa

11
00:00:28,680 --> 00:00:31,475
jest częściowo fałszywa, ale zarazem 

12
00:00:31,575 --> 00:00:35,280
każdy jej rodzaj jest przydatny do innych celów.

13
00:00:35,584 --> 00:00:37,306
W tej lekcji dowiesz się

14
00:00:37,406 --> 00:00:39,943
jak i po co tworzy się mapy.

15
00:00:50,944 --> 00:00:53,034
Załóżmy, że Janek kupił działkę

16
00:00:53,134 --> 00:00:55,017
i chce na niej zbudować dom.

17
00:00:55,296 --> 00:00:58,077
W tym celu spotyka się z szefem ekipy 

18
00:00:58,177 --> 00:01:01,281
budowlanej i rysuje mu długopisem na kartce

19
00:01:01,381 --> 00:01:03,268
jaki ma być rozkład pokoi.

20
00:01:03,488 --> 00:01:06,351
A nie, czekaj, stop, coś się nie zgadza.

21
00:01:06,451 --> 00:01:08,545
Skąd budowlańcy będą wiedzieć 

22
00:01:08,645 --> 00:01:11,167
jakiej wielkości ma być każdy pokój?

23
00:01:11,543 --> 00:01:13,877
Przecież nie wielkości kartki, bo Janek 

24
00:01:13,977 --> 00:01:15,904
na pewno się w nim nie zmieści.

25
00:01:16,288 --> 00:01:18,270
Fachowcy potrzebują rysunku

26
00:01:18,370 --> 00:01:20,636
na którym będzie zaznaczone, jaką długość 

27
00:01:20,736 --> 00:01:24,187
i grubość ma mieć każda ściana, jaka ma być 

28
00:01:24,287 --> 00:01:28,129
szerokość drzwi i okien, albo jeszcze lepiej 

29
00:01:28,229 --> 00:01:31,290
rysunku tak dokładnego, żeby te wszystkie 

30
00:01:31,390 --> 00:01:34,677
wymiary można było po prostu zmierzyć linijką

31
00:01:34,777 --> 00:01:37,687
na kartce i pomnożyć przez stałą wartość

32
00:01:37,787 --> 00:01:39,919
aby otrzymać docelowy wymiar.

33
00:01:40,096 --> 00:01:43,660
Na przykład przyjmując, że 1 cm na papierze

34
00:01:43,760 --> 00:01:45,727
to 1 m w rzeczywistości.

35
00:01:46,240 --> 00:01:49,546
Taki dokładny rysunek nosi nazwę planu.

36
00:01:49,824 --> 00:01:52,806
Plan musi mieć jakoś zaznaczony przelicznik 

37
00:01:52,906 --> 00:01:55,631
pozwalający ustalić rzeczywistą wielkość 

38
00:01:55,731 --> 00:01:57,886
przedstawionych na nim obiektów.

39
00:01:58,272 --> 00:02:00,183
Ten przelicznik może mieć 

40
00:02:00,283 --> 00:02:02,269
formę podziałki albo skali.

41
00:02:02,624 --> 00:02:04,936
Podziałka to odcinek, nad którym 

42
00:02:05,036 --> 00:02:07,420
zapisana jest długość rzeczywista.

43
00:02:07,581 --> 00:02:10,452
Skala to wpisane na mapie dzielenie.

44
00:02:10,816 --> 00:02:13,619
Jego dzielnik pokazuje, ile razy odcinek 

45
00:02:13,719 --> 00:02:15,497
na tej mapie jest mniejszy 

46
00:02:15,597 --> 00:02:18,295
od rzeczywistej długości w terenie.

47
00:02:18,535 --> 00:02:21,206
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o skali

48
00:02:21,312 --> 00:02:23,647
obejrzyj nasze filmy z matematyki.

49
00:02:23,797 --> 00:02:25,717
Sprawdźmy, czy rozumiesz.

50
00:02:26,318 --> 00:02:28,892
Na tym planie zaznaczone jest łóżko.

51
00:02:28,992 --> 00:02:31,713
Korzystając z podziałki spróbuj ustalić

52
00:02:31,813 --> 00:02:33,539
jaką to łóżko ma długość.

53
00:02:37,061 --> 00:02:40,192
I jak, udało się? Mam nadzieję.

54
00:02:40,768 --> 00:02:42,816
To może trochę trudniejsze zadanie.

55
00:02:43,072 --> 00:02:46,300
Wyobraź sobie, że patrzysz na swój pokój z góry

56
00:02:46,400 --> 00:02:48,604
Narysuj na kartce jego plan.

57
00:02:48,704 --> 00:02:51,749
Zaznacz ściany, drzwi i okno, a potem

58
00:02:51,849 --> 00:02:55,429
umieść w tym obrysie szkice mebli i sprzętów

59
00:02:55,529 --> 00:02:57,486
które są w Twoim pokoju.

60
00:02:57,664 --> 00:03:00,480
Rysując zwróć uwagę na proporcje.

61
00:03:00,736 --> 00:03:04,060
Pamiętasz? Plan to rysunek w skali, czyli taki 

62
00:03:04,160 --> 00:03:07,004
na którym wszystkie elementy są tak samo 

63
00:03:07,104 --> 00:03:09,710
pomniejszone względem rzeczywistości.

64
00:03:09,952 --> 00:03:12,675
Uważaj więc, żeby łóżko nie okazało się

65
00:03:12,775 --> 00:03:15,071
mniejsze niż krzesło. Powodzenia!

66
00:03:18,400 --> 00:03:21,446
Już wiesz, że plan to dokładny, pomniejszony

67
00:03:21,546 --> 00:03:23,255
rysunek jakiegoś obszaru.

68
00:03:23,376 --> 00:03:25,312
Zupełnie jak mapa, prawda?

69
00:03:25,568 --> 00:03:27,872
Na pewno zdarzyło ci się widzieć mapę.

70
00:03:28,048 --> 00:03:30,769
Ale czym właściwie plan różni się od mapy?

71
00:03:31,589 --> 00:03:34,372
Plan nadaje się do rysowania stosunkowo

72
00:03:34,472 --> 00:03:37,205
małych obszarów, takich jak ściana, dom

73
00:03:37,305 --> 00:03:39,870
czy rozkład ulic małej miejscowości.

74
00:03:40,222 --> 00:03:42,745
Jeśli jednak chcemy odwzorować większy

75
00:03:42,845 --> 00:03:45,843
obszar, musimy dodać jeszcze kilka elementów.

76
00:03:46,304 --> 00:03:48,865
Plan z tymi dodatkowymi elementami

77
00:03:48,965 --> 00:03:51,045
to właśnie mapa.

78
00:03:52,192 --> 00:03:55,420
Pierwszą cechą odróżniającą mapę od planu

79
00:03:55,520 --> 00:03:58,748
jest to, że są na niej tylko obiekty niezbędne.

80
00:03:59,038 --> 00:04:01,787
Na przykład na mapie powiatu nie umieszcza

81
00:04:01,887 --> 00:04:04,769
się domów, tylko zarysy granic miejscowości.

82
00:04:05,248 --> 00:04:07,715
Drugą cechą mapy jest to, że zawsze 

83
00:04:07,815 --> 00:04:09,533
jest zorientowana zgodnie 

84
00:04:09,633 --> 00:04:11,541
z kierunkami geograficznymi.

85
00:04:11,904 --> 00:04:15,074
Albo ma zaznaczoną północ, albo naniesioną 

86
00:04:15,174 --> 00:04:18,144
tak zwaną siatkę kartograficzną, złożoną 

87
00:04:18,244 --> 00:04:21,214
z linii poziomych, wskazujących kierunek 

88
00:04:21,314 --> 00:04:23,760
wschód-zachód oraz linii pionowych

89
00:04:23,860 --> 00:04:26,217
wskazujących północ-południe.

90
00:04:26,495 --> 00:04:28,966
Mając kompas albo gnomon, o którym

91
00:04:29,066 --> 00:04:31,561
mówiliśmy w innym filmie, oraz mapę

92
00:04:31,661 --> 00:04:34,429
łatwo można zorientować się w terenie.

93
00:04:34,943 --> 00:04:37,261
Trzecią cechą mapy jest wykorzystanie

94
00:04:37,361 --> 00:04:39,551
tak zwanych znaków kartograficznych

95
00:04:39,807 --> 00:04:41,429
czyli symboli oznaczających

96
00:04:41,529 --> 00:04:43,646
charakterystyczne punkty w terenie.

97
00:04:43,983 --> 00:04:46,965
Na przykład szczyty wzniesień zaznaczone są

98
00:04:47,065 --> 00:04:50,047
trójkątami, a drogi polne linią przerywaną.

99
00:04:50,355 --> 00:04:53,013
Aby było wiadomo, co oznacza dany znak

100
00:04:53,113 --> 00:04:55,364
wszystkie objaśnione są na mapie 

101
00:04:55,464 --> 00:04:57,195
w okienku zwanym legendą.

102
00:04:57,727 --> 00:05:00,678
Z legendy dowiesz się na przykład, jaki znak

103
00:05:00,778 --> 00:05:03,798
oznacza kościół, a jaki przydrożną kapliczkę.

104
00:05:04,019 --> 00:05:06,080
Są podobne, więc bez legendy

105
00:05:06,180 --> 00:05:08,090
trudno byłoby je odróżnić.

106
00:05:10,402 --> 00:05:13,303
Sprawdźmy, jak Ci idzie. Czy umiesz wymienić

107
00:05:13,403 --> 00:05:15,902
trzy cechy odróżniające mapę od planu?

108
00:05:19,231 --> 00:05:22,386
To spory poziom ogólności, legenda 

109
00:05:22,486 --> 00:05:25,866
i zaznaczona północ albo siatka kartograficzna.

110
00:05:28,798 --> 00:05:29,889
Teraz pokażę Ci

111
00:05:29,989 --> 00:05:32,030
jak korzystać z mapy papierowej.

112
00:05:32,287 --> 00:05:35,059
Warto to umieć, bo nie zawsze będziesz mieć

113
00:05:35,159 --> 00:05:37,209
działający smartfon z nawigacją.

114
00:05:37,407 --> 00:05:40,451
Najpierw musisz ustalić, gdzie się znajdujesz.

115
00:05:40,735 --> 00:05:42,832
Można do tego wykorzystać punkty 

116
00:05:42,932 --> 00:05:45,305
charakterystyczne, na przykład załóżmy

117
00:05:45,405 --> 00:05:48,413
że stoisz nad brzegiem Jeziora Czorsztyńskiego.

118
00:05:48,774 --> 00:05:51,335
Jak ustalisz, gdzie dokładnie jesteś?

119
00:05:51,555 --> 00:05:53,766
Na końcu jeziora jest zapora.

120
00:05:54,196 --> 00:05:56,007
Widzisz ją po lewej stronie?

121
00:05:56,607 --> 00:05:59,679
A gdzie widzisz charakterystyczną górę Wdżar?

122
00:06:00,959 --> 00:06:03,263
Jeśli znajdziesz te dwa punkty na mapie

123
00:06:03,399 --> 00:06:06,650
to w przybliżeniu możesz ustalić swoją pozycję.

124
00:06:07,040 --> 00:06:09,151
To nic trudnego, gdy ma się mapę.

125
00:06:09,407 --> 00:06:10,933
Charakterystycznym punktem 

126
00:06:11,033 --> 00:06:12,734
nie musi być góra, czy zapora.

127
00:06:12,991 --> 00:06:15,317
Może to być zakręt drogi, mostek 

128
00:06:15,417 --> 00:06:17,599
nad strumieniem albo kapliczka.

129
00:06:18,111 --> 00:06:20,377
Jeśli odnajdziesz na mapie miejsca

130
00:06:20,477 --> 00:06:23,239
które widzisz wokół siebie, to dowiesz się

131
00:06:23,339 --> 00:06:26,169
gdzie jesteś, a także w którym kierunku iść

132
00:06:26,269 --> 00:06:27,937
aby dotrzeć do celu.

133
00:06:31,679 --> 00:06:33,512
Mapa to uproszczony rysunek 

134
00:06:33,612 --> 00:06:36,269
określonego obszaru, ale na tyle dokładny

135
00:06:36,369 --> 00:06:38,017
że można z niego odczytać 

136
00:06:38,117 --> 00:06:40,219
prawdziwe kierunki i odległości.

137
00:06:40,639 --> 00:06:42,796
Każda mapa ma naniesione kierunki 

138
00:06:42,896 --> 00:06:45,003
geograficzne oraz zawiera legendę 

139
00:06:45,103 --> 00:06:46,496
wyjaśniającą znaczenie 

140
00:06:46,596 --> 00:06:48,753
wykorzystanych znaków graficznych.

141
00:06:49,343 --> 00:06:51,127
Sporządzona jest w skali

142
00:06:51,227 --> 00:06:54,462
określonej jako iloraz liczb lub podziałka.

143
00:06:54,975 --> 00:06:56,591
Szczegółową wersją mapy 

144
00:06:56,691 --> 00:07:00,298
dla niewielkich obszarów jest plan.

145
00:07:03,167 --> 00:07:05,807
Obejrzyj kolejny film z tej playlisty 

146
00:07:05,907 --> 00:07:08,639
aby dowiedzieć się, jak wykorzystać mapę

147
00:07:08,739 --> 00:07:11,612
do zaplanowania wycieczki i polub ten film

148
00:07:11,712 --> 00:07:13,962
jeśli ci się podobał.