1
00:00:00,256 --> 00:00:03,246
Zapewne zdarza Ci się pić wodę mineralną.

2
00:00:03,346 --> 00:00:05,916
To dość niezwykła woda, bo wydobyta 

3
00:00:06,016 --> 00:00:08,191
z dużej głębokości pod ziemią.

4
00:00:08,448 --> 00:00:10,904
Jest całkiem możliwe, że przed Tobą 

5
00:00:11,004 --> 00:00:13,488
nie kontaktował się z nią żaden człowiek

6
00:00:13,588 --> 00:00:16,311
bo ta woda spadła jako deszcz i wsiąkła 

7
00:00:16,411 --> 00:00:19,398
w ziemię nawet dziesiątki tysięcy lat temu

8
00:00:19,498 --> 00:00:22,600
kiedy ludzka cywilizacja jeszcze nie istniała.

9
00:00:22,854 --> 00:00:25,524
Przez ten długi czas miała jednak kontakt 

10
00:00:25,624 --> 00:00:28,100
ze skałami pod ziemią, bardzo powoli 

11
00:00:28,200 --> 00:00:31,024
rozpuszczając i wchłaniając zawarte w nich

12
00:00:31,124 --> 00:00:34,395
minerały, dlatego nazywa się mineralna.

13
00:00:34,495 --> 00:00:37,192
Pomyśl o tym, kiedy następnym razem

14
00:00:37,292 --> 00:00:38,655
otworzysz butelkę.

15
00:00:50,176 --> 00:00:52,108
Gdy słyszysz słowo "skała"

16
00:00:52,208 --> 00:00:53,759
co masz przed oczyma?

17
00:00:54,016 --> 00:00:55,915
Jakąś granitową górę? 

18
00:00:56,015 --> 00:00:58,623
A może głaz w pobliskim parku?

19
00:00:58,880 --> 00:01:02,270
Tak czy owak, pewnie jest to coś twardego.

20
00:01:02,370 --> 00:01:05,023
Mówi się nawet "twardy jak skała"

21
00:01:05,123 --> 00:01:07,584
ale czy wszystkie skały są twarde?

22
00:01:07,840 --> 00:01:11,662
Co właściwie jest skałą? Głaz w parku? Jasne!

23
00:01:11,762 --> 00:01:14,243
Kamień na ścieżce? No pewnie! 

24
00:01:14,343 --> 00:01:17,598
A piasek na plaży? Okazuje się, że też.

25
00:01:17,698 --> 00:01:21,040
Zgodnie z definicją skałami są wszystkie

26
00:01:21,140 --> 00:01:24,309
naturalne substancje budujące podłoże 

27
00:01:24,409 --> 00:01:28,317
pod naszymi stopami, niezależnie od struktury.

28
00:01:28,483 --> 00:01:30,667
Wykorzystujemy te substancje 

29
00:01:30,767 --> 00:01:31,922
na różne sposoby.

30
00:01:32,022 --> 00:01:34,802
Skałą jest granit czy marmur, z których

31
00:01:34,902 --> 00:01:37,995
buduje się schody czy cokoły pomników

32
00:01:38,106 --> 00:01:41,376
pumeks, którym można szorować sobie pięty

33
00:01:41,476 --> 00:01:43,810
piasek, po którym lubisz biegać, gdy jesteś 

34
00:01:43,910 --> 00:01:47,295
nad morzem, żwir, którym wysypano ścieżki

35
00:01:47,395 --> 00:01:49,569
w parku, czy węgiel, którym pali się 

36
00:01:49,669 --> 00:01:51,539
w piecach i elektrowniach.

37
00:01:51,714 --> 00:01:54,848
Skałą nie jest natomiast betonowy chodnik 

38
00:01:54,948 --> 00:01:57,881
ani asfaltowa jezdnia, bo te substancje 

39
00:01:57,981 --> 00:02:01,343
stworzyli ludzie, a skała musi być naturalna.

40
00:02:01,600 --> 00:02:04,840
Także drewno, uschnięte liście, trawa 

41
00:02:04,940 --> 00:02:07,487
i inne rośliny nie są skałami.

42
00:02:10,560 --> 00:02:12,810
Skały składają się z minerałów

43
00:02:12,910 --> 00:02:14,449
czyli związków chemicznych 

44
00:02:14,549 --> 00:02:17,528
pochodzenia naturalnego. Podobnie jak skały

45
00:02:17,628 --> 00:02:20,889
minerały mają swoje nazwy. Być może są Ci 

46
00:02:20,989 --> 00:02:23,917
znane takie słowa, jak kwarc, diament

47
00:02:24,017 --> 00:02:26,817
czy grafit. To są przykłady minerałów 

48
00:02:26,917 --> 00:02:28,887
które można znaleźć w skałach.

49
00:02:29,126 --> 00:02:31,957
Niektóre skały są zbudowane tylko z jednego

50
00:02:32,057 --> 00:02:35,113
minerału. Na przykład wapień jest zbudowany

51
00:02:35,213 --> 00:02:38,252
niemal wyłącznie z minerału o nazwie kalcyt

52
00:02:38,352 --> 00:02:39,852
a piasek nad Bałtykiem

53
00:02:39,952 --> 00:02:41,930
 to prawie wyłącznie kwarc.

54
00:02:42,030 --> 00:02:44,710
Jednak większość skał składa się 

55
00:02:44,810 --> 00:02:46,911
z kilku różnych minerałów.

56
00:02:50,240 --> 00:02:54,461
Pokażę Ci, jak rozpoznać najczęściej spotykane

57
00:02:54,561 --> 00:02:57,896
skały: granit, bazalt, marmur, wapień

58
00:02:57,996 --> 00:02:59,710
piaskowiec i łupek.

59
00:02:59,968 --> 00:03:02,878
Granit łatwo rozpoznać po tym, że wyraźnie

60
00:03:02,978 --> 00:03:05,536
widać w nim ziarna różnych minerałów.

61
00:03:05,636 --> 00:03:09,184
Szare, lekko przezroczyste ziarna, to kwarc.

62
00:03:09,440 --> 00:03:12,000
Czarne, płaskie ziarna, to mika

63
00:03:12,256 --> 00:03:15,318
a nieprzezroczyste ziarna w kolorze białym

64
00:03:15,418 --> 00:03:17,887
różowym lub zielonym, to skalenie.

65
00:03:18,144 --> 00:03:20,448
Granit jest bardzo twardy.

66
00:03:20,960 --> 00:03:23,768
Bazalt zawsze jest czarny, matowy 

67
00:03:23,868 --> 00:03:26,591
i nie widać w nim żadnych ziaren.

68
00:03:26,848 --> 00:03:29,666
Marmur jest zazwyczaj biały lub szary 

69
00:03:29,766 --> 00:03:32,735
z ciemnymi smugami, często pofalowanymi.

70
00:03:32,882 --> 00:03:34,983
Z bliska widać, że jest złożony 

71
00:03:35,083 --> 00:03:37,471
z podobnych do siebie ziaren minerału

72
00:03:37,571 --> 00:03:39,306
który nazywa się kalcyt.

73
00:03:39,648 --> 00:03:42,128
Wapień też jest złożony z kalcytu

74
00:03:42,228 --> 00:03:45,425
ale jego ziarna są zbyt drobne, aby było je

75
00:03:45,525 --> 00:03:48,492
widać gołym okiem. Zazwyczaj jest beżowy

76
00:03:48,592 --> 00:03:51,329
lub brązowy. Dość trudno go rozpoznać

77
00:03:51,429 --> 00:03:54,396
ale jeśli widzisz w nim kawałki muszelek

78
00:03:54,496 --> 00:03:56,286
to na pewno jest wapień.

79
00:03:57,056 --> 00:03:59,409
Piaskowiec ma chropowatą powierzchnię

80
00:03:59,509 --> 00:04:01,407
i wygląda jak sklejony piasek.

81
00:04:01,664 --> 00:04:04,624
Zwykle ma barwę żółtawą lub czerwonawą.

82
00:04:04,724 --> 00:04:07,326
Składa się zazwyczaj z ziaren kwarcu

83
00:04:07,446 --> 00:04:09,087
 tak, jak piasek.

84
00:04:09,344 --> 00:04:12,373
Łupek łatwo poznać po tym, że rozpada się

85
00:04:12,473 --> 00:04:14,580
na płaskie kawałki. Może mieć 

86
00:04:14,680 --> 00:04:18,411
bardzo różne barwy: czarną, beżową, szarą

87
00:04:18,511 --> 00:04:21,628
zieloną, rudą, a nawet srebrną.

88
00:04:21,799 --> 00:04:23,729
Składa się z wielu minerałów 

89
00:04:23,829 --> 00:04:26,238
ale nie zawsze widać je gołym okiem.

90
00:04:27,007 --> 00:04:29,787
To tylko najważniejsze skały i minerały.

91
00:04:29,887 --> 00:04:32,405
Wszystkich rodzajów skał są setki

92
00:04:32,505 --> 00:04:34,685
a minerałów - tysiące.

93
00:04:36,223 --> 00:04:38,271
A teraz zadanie dla Ciebie.

94
00:04:38,527 --> 00:04:40,826
Rozejrzyj się w okolicy i znajdź 

95
00:04:40,926 --> 00:04:44,172
przynajmniej trzy różne skały, zapisz ich cechy

96
00:04:44,272 --> 00:04:47,376
charakterystyczne i spróbuj je zidentyfikować

97
00:04:47,476 --> 00:04:49,277
korzystając z tej planszy.

98
00:05:30,495 --> 00:05:33,055
My znaleźliśmy takie oto skały.

99
00:05:33,311 --> 00:05:36,383
Sądzisz, że dobrze je zaklasyfikowaliśmy?

100
00:05:40,735 --> 00:05:42,799
Skały to naturalne substancje 

101
00:05:42,899 --> 00:05:45,598
z których zbudowana jest nasza planeta.

102
00:05:45,855 --> 00:05:48,761
Skały są złożone z minerałów, czyli związków

103
00:05:48,861 --> 00:05:51,230
chemicznych pochodzenia naturalnego.

104
00:05:51,487 --> 00:05:53,631
Skały i minerały są surowcami 

105
00:05:53,731 --> 00:05:55,459
które wydobywamy z ziemi 

106
00:05:55,559 --> 00:05:57,995
i wykorzystujemy do różnych celów.

107
00:06:01,983 --> 00:06:04,173
Jeśli spodobał Ci się ten film 

108
00:06:04,273 --> 00:06:05,690
daj nam łapkę w górę 

109
00:06:05,790 --> 00:06:08,125
i wypij szklankę wody mineralnej.

110
00:06:08,261 --> 00:06:10,365
Na zdrowie!