1
00:00:00,512 --> 00:00:03,690
Może wiesz, że ziemskie życie narodziło się

2
00:00:03,790 --> 00:00:06,892
w wodzie, a w zasadzie w pierwotnej zupie.

3
00:00:07,168 --> 00:00:10,561
A jak myślisz, kiedy to życie postanowiło wyjść

4
00:00:10,661 --> 00:00:13,542
poza wodną strefę komfortu i podbić ląd?

5
00:00:14,080 --> 00:00:16,896
Okazuje się, że bardzo, bardzo dawno temu.

6
00:00:17,152 --> 00:00:20,112
I jak w wielu współczesnych dziedzinach

7
00:00:20,212 --> 00:00:23,018
najważniejsza okazała się kooperacja.

8
00:00:23,296 --> 00:00:25,941
Pierwszymi organizmami, które na stałe 

9
00:00:26,041 --> 00:00:28,497
wyniosły się z wody i zrobiły to już 

10
00:00:28,597 --> 00:00:31,675
miliard trzysta milionów lat temu, były bowiem

11
00:00:31,775 --> 00:00:34,558
porosty, czyli połączenie grzyba i glonu.

12
00:00:35,072 --> 00:00:37,582
W tej lekcji dowiesz się, czego potrzeba

13
00:00:37,682 --> 00:00:40,448
stworzeniu, żeby dobrze czuło się na lądzie.

14
00:00:51,200 --> 00:00:54,483
Ląd ma wiele imion. Można żyć nad jeziorem

15
00:00:54,583 --> 00:00:57,339
w górach, nad morzem, albo w środku 

16
00:00:57,439 --> 00:00:59,134
wybetonowanego miasta.

17
00:00:59,392 --> 00:01:02,235
Ludzi spotkasz w upalnych oazach Sahary

18
00:01:02,335 --> 00:01:05,424
i w lądolodach Arktyki, w domach budowanych

19
00:01:05,524 --> 00:01:08,317
dosłownie na wodzie i w wysokich górach

20
00:01:08,417 --> 00:01:10,690
gdzie powietrze jest tak rzadkie

21
00:01:10,790 --> 00:01:12,853
że ciężko nim oddychać.

22
00:01:13,472 --> 00:01:15,660
Człowiek jest wyjątkowym gatunkiem 

23
00:01:15,760 --> 00:01:18,026
bo nauczył się nie tyle przystosować 

24
00:01:18,126 --> 00:01:20,776
do warunków, w jakich żyje, ile zmieniać te

25
00:01:20,876 --> 00:01:23,704
warunki tak, by żyło mu się w nich wygodniej.

26
00:01:24,154 --> 00:01:26,715
Inni mieszkańcy lądów musieli znaleźć

27
00:01:26,815 --> 00:01:29,348
inne sposoby na przystosowanie się do miejsc

28
00:01:29,448 --> 00:01:30,928
w których żyją.

29
00:01:34,720 --> 00:01:36,873
Jakie czynniki można by wymienić 

30
00:01:36,973 --> 00:01:39,571
opisując warunki panujące na lądzie?

31
00:01:39,840 --> 00:01:42,656
Najważniejszym jest chyba dostęp do powietrza.

32
00:01:42,912 --> 00:01:45,416
Na lądzie otacza nas ono zewsząd.

33
00:01:45,728 --> 00:01:47,926
Organizmy lądowe wyłapują tlen 

34
00:01:48,026 --> 00:01:50,079
z powietrza na różne sposoby.

35
00:01:50,592 --> 00:01:53,244
My mamy do tego płuca, podobnie jak

36
00:01:53,344 --> 00:01:55,455
inne ssaki, ptaki, czy gady.

37
00:01:55,794 --> 00:01:58,736
Owady i pająki wykorzystują tchawki.

38
00:01:58,959 --> 00:02:02,532
Małe robaki oddychają po prostu przez skórę.

39
00:02:03,231 --> 00:02:06,085
A teraz przypomnij sobie wakacje nad wodą.

40
00:02:06,318 --> 00:02:09,082
Gdzie łatwiej chodzić? Po suchym lądzie

41
00:02:09,182 --> 00:02:10,647
czy brodząc w wodzie?

42
00:02:11,584 --> 00:02:13,871
Na bank powiesz, że po lądzie.

43
00:02:14,017 --> 00:02:15,656
To dlatego, że powietrze

44
00:02:15,756 --> 00:02:18,239
ma o wiele mniejszą gęstość od wody.

45
00:02:18,752 --> 00:02:21,568
To sprawia, że stawia mniejszy opór ruchom.

46
00:02:21,824 --> 00:02:24,006
Dlatego na lądzie można osiągać

47
00:02:24,106 --> 00:02:25,424
 większe prędkości.

48
00:02:25,920 --> 00:02:28,829
I kolejne pytanie: dlaczego w wodzie możesz

49
00:02:28,929 --> 00:02:32,113
się unosić, a w powietrzu nie masz na to szans?

50
00:02:33,088 --> 00:02:35,269
To też sprawka gęstości.

51
00:02:35,392 --> 00:02:38,133
Dlatego lądowe stworzenia, by utrzymać

52
00:02:38,233 --> 00:02:40,484
własny ciężar i móc się poruszać

53
00:02:40,584 --> 00:02:43,325
wykształciły cały szereg przystosowań.

54
00:02:43,840 --> 00:02:46,636
Przede wszystkim rozmaite kończyny: 

55
00:02:46,736 --> 00:02:49,877
kroczące, skaczące, biegające, z kopytami

56
00:02:49,977 --> 00:02:52,723
pazurami, przylgami i co tam jeszcze

57
00:02:52,823 --> 00:02:54,591
przyjdzie nam do głowy.

58
00:02:55,007 --> 00:02:57,432
Sposoby poruszania się bez kończyn

59
00:02:57,532 --> 00:02:59,367
jak pełzanie, są o wiele mniej 

60
00:02:59,467 --> 00:03:00,677
rozpowszechnione.

61
00:03:01,504 --> 00:03:04,501
Czy porównując różne lądy jest coś jeszcze

62
00:03:04,601 --> 00:03:06,365
co może się mocno różnić?

63
00:03:06,880 --> 00:03:10,720
Spójrz pod nogi. Tak! Chodzi o podłoże.

64
00:03:10,976 --> 00:03:13,705
Czym innym jest lód wiecznej zmarzliny

65
00:03:13,805 --> 00:03:16,095
inaczej wyglądają skały w górach

66
00:03:16,352 --> 00:03:18,836
jeszcze inaczej wydmy, pole uprawne

67
00:03:18,936 --> 00:03:21,637
czy szczeliny między płytami chodnika.

68
00:03:22,240 --> 00:03:25,303
Podłoże określa, jakie rośliny na nim wyrosną

69
00:03:25,403 --> 00:03:27,359
jakie zwierzęta się zadomowią

70
00:03:27,616 --> 00:03:30,432
i czy grzyby dadzą radę stworzyć grzybnię.

71
00:03:31,200 --> 00:03:33,789
Ląd jest pod tym względem o wiele bardziej

72
00:03:33,889 --> 00:03:36,365
różnorodny od wody, w której zmienia się 

73
00:03:36,465 --> 00:03:38,433
w zasadzie tylko zasolenie.

74
00:03:41,696 --> 00:03:43,506
Innym czynnikiem kształtującym 

75
00:03:43,606 --> 00:03:45,536
życie na lądzie jest temperatura.

76
00:03:46,048 --> 00:03:49,180
Najniższą zanotowaną temperaturą jest

77
00:03:49,280 --> 00:03:53,136
mniej niż 89 stopni na minusie na Antarktydzie

78
00:03:53,236 --> 00:03:56,798
i prawie 57 stopni na plusie w Kalifornii.

79
00:03:57,220 --> 00:04:00,773
Różnica to 146 stopni!

80
00:04:01,152 --> 00:04:03,328
Dlatego lądowe stworzenia często 

81
00:04:03,428 --> 00:04:05,351
mają specjalne przystosowania 

82
00:04:05,451 --> 00:04:07,762
do ochrony przed chłodem i gorącem:

83
00:04:08,064 --> 00:04:11,841
sierść, pióra, czy umiejętność pocenia się.

84
00:04:12,530 --> 00:04:14,891
Z odczuwaniem temperatury związek ma

85
00:04:14,991 --> 00:04:17,636
nasłonecznienie. W porównaniu z warunkami

86
00:04:17,736 --> 00:04:20,180
panującymi w wodzie, na lądzie dostęp 

87
00:04:20,280 --> 00:04:22,373
do światła jest o wiele większy.

88
00:04:22,655 --> 00:04:25,601
Są miejsca, jak pustynie, gdzie schować się

89
00:04:25,701 --> 00:04:28,228
przed ostrym słońcem naprawdę trudno.

90
00:04:28,543 --> 00:04:30,928
Jego promienie palą i wysuszają.

91
00:04:31,359 --> 00:04:34,492
Jeśli przyjrzysz się gatunkom zamieszkującym 

92
00:04:34,592 --> 00:04:37,887
takie gorące i suche terytoria, to na ich ciele 

93
00:04:37,987 --> 00:04:40,009
zauważysz tarcze, twarde łuski

94
00:04:40,109 --> 00:04:42,110
jasną sierść, gruby naskórek.

95
00:04:42,879 --> 00:04:46,115
Wszystkie te struktury albo odbijają promienie

96
00:04:46,215 --> 00:04:49,022
słoneczne, albo ograniczają utratę wody.

97
00:04:49,791 --> 00:04:52,938
I to doprowadziło nas do kolejnego czynnika

98
00:04:53,038 --> 00:04:55,218
 życia na lądzie: wilgotności.

99
00:04:55,679 --> 00:04:58,495
W wodzie wody jest zawsze 100%

100
00:04:58,751 --> 00:05:00,826
Tymczasem na lądzie są miejsca 

101
00:05:00,926 --> 00:05:03,431
gdzie wody w bród i takie, gdzie jest 

102
00:05:03,531 --> 00:05:06,242
dobrem luksusowym, choć wszystko, co żyje

103
00:05:06,342 --> 00:05:08,436
na Ziemi, musi mieć do tej wody 

104
00:05:08,536 --> 00:05:10,578
chociażby okresowy dostęp.

105
00:05:11,039 --> 00:05:13,481
O tym, jak sobie radzą różne gatunki 

106
00:05:13,581 --> 00:05:15,704
z nadmiarem bądź niedoborem wody 

107
00:05:15,804 --> 00:05:18,398
dowiesz się z naszych filmów o roślinach

108
00:05:18,498 --> 00:05:19,997
zwierzętach i grzybach.

109
00:05:20,767 --> 00:05:23,001
A może potrafisz wymienić jakieś 

110
00:05:23,101 --> 00:05:25,751
lądowe organizmy, które uwielbiają wodę?

111
00:05:26,490 --> 00:05:29,403
To choćby mchy, żaby, czy komary.

112
00:05:29,626 --> 00:05:32,224
Przystosowaniem do takiego środowiska 

113
00:05:32,324 --> 00:05:35,220
jest choćby cienka, przepuszczalna dla wody

114
00:05:35,320 --> 00:05:37,918
skóra i śluz ograniczający wysychanie.

115
00:05:38,431 --> 00:05:40,396
To teraz pomyśl o stworzeniach

116
00:05:40,496 --> 00:05:42,949
które bez dostępu do wody radzą sobie 

117
00:05:43,049 --> 00:05:45,149
całkiem nieźle przez długi czas.

118
00:05:45,855 --> 00:05:48,613
Można by tu wymienić między innymi 

119
00:05:48,713 --> 00:05:51,230
kaktusy, baobaby, czy wielbłądy.

120
00:05:51,839 --> 00:05:54,955
W ostrym słońcu chronią zasoby swojej wody

121
00:05:55,055 --> 00:05:58,046
przez pokrycie ciała grubą korą, łuskami 

122
00:05:58,146 --> 00:05:59,528
czy grubą sierścią.

123
00:06:03,775 --> 00:06:06,563
Jeśli uważnie oglądasz, bez trudu wymienisz 

124
00:06:06,663 --> 00:06:09,208
co najmniej trzy czynniki, które inaczej 

125
00:06:09,308 --> 00:06:11,709
kształtują się na lądzie niż w wodzie.

126
00:06:15,101 --> 00:06:18,014
Wśród twoich odpowiedzi powinny się znaleźć:

127
00:06:18,150 --> 00:06:20,000
duże wahania temperatury

128
00:06:20,100 --> 00:06:21,950
lepszy dostęp do światła

129
00:06:22,207 --> 00:06:25,421
mniejsza gęstość ośrodka, w którym poruszają

130
00:06:25,521 --> 00:06:28,586
się organizmy, ograniczony dostęp do wody.

131
00:06:32,191 --> 00:06:35,274
Organizmy żyjące na lądzie muszą mierzyć się

132
00:06:35,374 --> 00:06:38,336
z ograniczonym dostępem do życiodajnej wody

133
00:06:38,436 --> 00:06:41,398
i dużymi wahaniami temperatury. Mają jednak

134
00:06:41,498 --> 00:06:43,962
lepszy dostęp do słonecznego światła

135
00:06:44,062 --> 00:06:45,885
a mała w porównaniu z wodą 

136
00:06:45,985 --> 00:06:47,736
gęstość powietrza sprawia 

137
00:06:47,836 --> 00:06:49,851
że mogą się szybciej poruszać

138
00:06:52,013 --> 00:06:55,222
Na dzisiaj to już wszystko. Obejrzyj pozostałe

139
00:06:55,322 --> 00:06:57,819
filmy z tej playlisty, a po więcej materiałów

140
00:06:57,919 --> 00:07:01,586
zajrzyj na naszą stronę: pistacja.TV